Lou Ureneck: «Η μεγάλη φωτιά»

Lou Ureneck: «Η μεγάλη φωτιά»

Η Ιστορία των ανθρώπων γράφεται με αίμα. Ο ιστός της δεν υφαίνεται από την ειρήνη, αλλά από τους πολέμους. Τα στιγμιότυπα που τον απαρτίζουν καταγράφονται αποσπασματικά όσο και υποκειμενικά στη συλλογική μνήμη και συνείδηση, περιμένοντας το ξεδιάλεγμα και τη συναρμολόγησή τους από το αντικειμενικό βλέμμα που θα διυλίσει την πεμπτουσία τους ώστε να την αποτιμήσει. Είναι όμως πάντα αντικειμενικό και αξιόπιστο το βλέμμα των ιστορικών; Ή επηρεάζεται (αν όχι κατευθύνεται) σε ποικίλους βαθμούς από πολλές και διαφορετικές συνιστώσες – τις ίδιες, εν μέρει, οι οποίες με οποιονδήποτε τρόπο υποκινούν ή/και καθοδηγούν τα γεγονότα; Είναι δυνατόν να γνωρίζει κανείς σε βάθος όλες τις πτυχές ενός ιστορικού επεισοδίου, ακόμα κι αν αυτό αποτέλεσε ορόσημο για τις μετέπειτα εξελίξεις σε παγκόσμιο επίπεδο; Και ποιες αιτίες, όπως και (ιδίως) ποιες συνέπειες, μπορεί να έχει η αποσιώπηση –εσκεμμένη είτε ακούσια– ορισμένων από τις παραμέτρους που το καθόρισαν;

Η Μικρασιατική Καταστροφή είναι πληγή ακόμα νωπή για τη χώρα μας – και όχι μονάχα λόγω της σχετικά μικρής χρονικής απόστασης από τα γεγονότα του 1922, μα και επειδή οι απόγονοι των Ελλήνων προσφύγων από τα παράλια της Μικράς Ασίας αποτελούμε ένα όχι ευκαταφρόνητο τμήμα του πληθυσμού της. Ίσως, μάλιστα, μερικοί από τους ίδιους τους πρόσφυγες, φορείς ανυπολόγιστα τραυματικών βιωμάτων από πρώτο χέρι, εξακολουθούν να βρίσκονται εν ζωή. Και είναι επίσης πληγή που παραμένει ανοιχτή, λόγω της νευραλγικής γεωγραφικής θέσης την οποία κατέχει η Ελλάδα: μια πηγή εντάσεων που διαιωνίζονται εξαιτίας διεθνών πολιτικών και διπλωματικών σκοπιμοτήτων – εκείνων ακριβώς που εξαρχής τις δημιούργησαν.

Πριν την εκτενέστατη ερείπωση και ερήμωσή της ως επακόλουθο της μάχης του Αλή Βεράν, που σήμανε το μοιραίο για τις ελληνικές δυνάμεις τέλος της Μικρασιατικής Εκστρατείας, η Σμύρνη – μια από τις αρχαιότερες πόλεις της Μεσογείου– ήταν κοσμοπολίτικο λιμάνι, κέντρο πολιτισμού και κόμβος εμπορικής δραστηριότητας, με κυρίαρχη την παρουσία του ελληνικού στοιχείου. Το 1922 δεν ήταν η πρώτη φορά που οι χριστιανοί κάτοικοί της σφαγιάστηκαν από τους Οθωμανούς: το 1770, κατά τα λεγόμενα Ορλωφικά (μια καταδικασμένη απόπειρα εξέγερσης των υπόδουλων Ελλήνων, υποκινούμενη από τους Ρώσους) και το 1797, σε αντίποινα για τον φόνο ενός γενίτσαρου από χριστιανούς, καθώς και στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης, είχαν χάσει τη ζωή τους χιλιάδες Έλληνες, Αρμένιοι αλλά και Ευρωπαίοι. Η πόλη είχε επίσης υποφέρει επανειλημμένα στο παρελθόν από πυρκαγιές, σεισμούς και επιδημίες πανώλης. Η «μεγάλη φωτιά» του 1922 (η πυρπόληση της Σμύρνης από τον στρατό του Κεμάλ Ατατούρκ) κατέστρεψε τον Κάτω Μαχαλά, δηλαδή ολόκληρη την περιοχή ανάμεσα στην αρμενική συνοικία –από όπου ξεκίνησε, με την ανατίναξη της αρμενικής εκκλησίας του Αγίου Νικολάου– και τον Άγιο Ιωάννη (Σχοινάδικα).

Αν και το κεντρικό του θέμα σίγουρα προσφέρεται για μια «συναισθηματική» προσέγγιση της Ιστορίας, ο Γιουρένεκ δεν προσφεύγει σε τέτοιου είδους ευκολίες ή τεχνάσματα. Επιχειρεί μονάχα να καταδείξει την αλήθεια μέσα από την ωμή, ξεκάθαρη έκθεση των γεγονότων.

Την αφορμή για να ασχοληθεί με το συγκεκριμένο γεγονός έδωσε στον Αμερικανό ιστορικό και πρώην δημοσιογράφο Λου Γιουρένεκ η εξέχουσα συμβολή του συμπατριώτη του, μεθοδιστή πάστορα Έισα Κεντ Τζένινγκς, στη φυγάδευση πάνω από 300.000 Αμερικανών, Ελλήνων και Αρμενίων από τη φλεγόμενη πόλη και το μένος των τουρκικών στρατευμάτων. Ο μικρόσωμος, κυφός εξαιτίας παλιάς ασθένειας (φυματίωσης) ιερωμένος, που βρισκόταν εκείνο τον καιρό στη Σμύρνη με την οικογένειά του για λογαριασμό της YMCA (της αμερικανικής ΧΑΝ), συγκλονισμένος από την τραγωδία, κίνησε γη και ουρανό και έβαλε κυριολεκτικά λυτούς και δεμένους, ώστε να πείσει το αμερικανικό και το ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό να του παραχωρήσουν πλοία για τη μεταφορά των αμάχων, τον Κεμάλ να επιτρέψει την αναχώρησή τους και την ελληνική ηγεσία να... ενδιαφερθεί για τα τεκταινόμενα και την τύχη των διασωθέντων. Το κατόρθωσε με τη συνδρομή –κυρίως– του Αμερικανού προξένου στη Σμύρνη και ποιητή Τζορτζ Χόρτον (του οποίου η σύζυγος ήταν Ελληνίδα), του αξιωματικού του αμερικανικού Ναυτικού Χάλσεϊ Πάουελ και του Έλληνα υποναυάρχου Ιωάννη Θεοφανίδη, ο οποίος διέθεσε στον Τζένινγκς τον ασύρματο του θρυλικού από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο θωρηκτού Κιλκίς για να επικοινωνεί μέσω κρυπτογραφημένων μηνυμάτων με την ελληνική κυβέρνηση.

Η ανυποχώρητη αποφασιστικότητα του Τζένινγκς, το ακαταπόνητο θάρρος του μπροστά σε εμπόδια ουσιαστικά ανυπέρβλητα, επικίνδυνα για την ίδια του τη ζωή, προκειμένου να σώσει τους συνανθρώπους του από βέβαιο και φρικτό θάνατο, ενέπνευσε στον Λου Γιουρένεκ τη συγγραφή του ιστορικού αφηγήματος Η μεγάλη φωτιά (The Great Fire), που πρωτοβγήκε το 2015 στην Αμερική από τις εκδόσεις HarperCollins. Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ψυχογιός (σε θαυμάσια μετάφραση του Χρήστου Καψάλη και με υποβλητικό εξώφυλλο του Δημήτρη Χαροκόπου) τον Οκτώβριο του 2016, ενώ ανατυπώθηκε τον Ιούνιο του 2017.

Κατόπιν μακρόχρονης και εξονυχιστικής προσωπικής έρευνας και της μελέτης πλήθους σχετικών πηγών, ο συγγραφέας προσφέρει μια «έμμεση μαρτυρία» διανθισμένη με πλούτο πληροφοριών και ένα εξαιρετικό, ένθετο φωτογραφικό δεκαεξασέλιδο σε ιλουστρασιόν χαρτί. Αν και το κεντρικό του θέμα σίγουρα προσφέρεται για μια «συναισθηματική» προσέγγιση της Ιστορίας, ο Γιουρένεκ δεν προσφεύγει σε τέτοιου είδους ευκολίες ή τεχνάσματα. Επιχειρεί μονάχα να καταδείξει την αλήθεια μέσα από την ωμή, ξεκάθαρη έκθεση των γεγονότων, παραθέτοντας στοιχεία που για περίπου έναν αιώνα είχαν μείνει καταχωνιασμένα στο σκοτάδι του πολιτικού και διπλωματικού παρασκηνίου και κατοχυρώνοντας τις θέσεις του με ένα λεπτομερέστατο επίμετρο επεξηγηματικών σημειώσεων και παραπομπών.

Οι πράξεις σχεδόν πάντοτε κρίνονται απ’ το αποτέλεσμα και τον αντίκτυπό τους σε ευρύτερο πλαίσιο, ανεξαρτήτως των προθέσεων που τις παρακίνησαν ή των παραγόντων που τις εξώθησαν. Σε ώρες κρίσης, το βάρος της ατομικής συνεισφοράς στο καλό του συνόλου τείνει να εκμηδενίζεται μέσα στο «μεγαλύτερο σχέδιο» των πραγμάτων (ακόμα λιγότερο γνωστή από το παράτολμο εγχείρημα του Τζένινγκς είναι, για παράδειγμα, η πρωτοβουλία ενός Ιάπωνα καπετάνιου, ο οποίος αυθόρμητα άδειασε το πανάκριβο εμπόρευμα του πλοίου του στη θάλασσα ώστε να παραλάβει όσους πρόσφυγες χωρούσαν). Οι περιπτώσεις σαν του Τζένινγκς επαναφέρουν το σημείο εστίασης στον κάθε άνθρωπο ως ξεχωριστή οντότητα (και όχι ως ανάξιο λόγου συστατικό μιας απρόσωπης μάζας), γι’ αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό να έρχονται στο φως. Και επίσης –όπως καίρια διαπιστώνει ο Γιουρένεκ– η καλλιέργεια της ιστορικής μνήμης αποτελεί ζήτημα κεφαλαιώδους σημασίας, διότι αν μια χώρα δεν αναγνωρίζει και δεν συντηρεί την ιστορία της, δεν είναι δυνατόν να πάει ποτέ μπροστά.

 

Η μεγάλη φωτιά
Σμύρνη, Σεπτέμβριος 1922
Λου Γιουρένεκ
Μετάφραση: Χρήστος Καψάλης
Ψυχογιός
544 σελ.
ISBN 978-618-01-1673-1
Τιμή: €19,90
001 patakis eshop


 

Τα σχόλια σας

Κάντε το σχόλιο σας, με σύνδεση από το facebook ή συμπληρώστε τα στοιχεία σας, στην παρακάτω φόρμα.

 


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
ΚΡΙΤΙΚΕΣ > ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ
Ian Makgkouair: «Σκοτεινός αρκτικός»

«Θα τολμούσα να πω πως ο Θεός δεν περνάει πολύ χρόνο εδώ πάνω, στον Αρκτικό […] Κατά πάσα πιθανότητα δεν του αρέσει η παγωνιά». Η ιστορία του Σκοτεινού αρκτικού είναι σκληρή και ανελέητη, δυνατή σαν γροθιά και βαθιά...

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΚΑΤΑΧΩΡΙΣΕΙΣ

ΕΙΔΗΣΕΙΣ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΙ

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Το μήνυμά σας

Διεύθυνση

Πτολεμαίων 4
(Πλατεία Προσκόπων)
11635 Αθήνα,
Τηλ.-fax: 210.7212307
info@diastixo.gr
ISSN: 2585-2485

ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΟ NEWSLETTER