«Αποκλίνον άστυ»

«Αποκλίνον άστυ»

Έχω διατυπώσει και στο παρελθόν την άποψη πως ο Μιχάλης Παπανικολάου αποτελεί μια ιδιαίτερη («περίεργη») περίπτωση για τα ελληνικά γράμματα.

Γνωστός σκηνοθέτης και στιχουργός, μ’ ένα ταλέντο πολυδιάστατο, πρωτοδημοσίευσε ποίηση στις αρχές της δεκαετίας του ’60 με το ψευδώνυμο Μιχάλης Βαλκάνης, «αναγκάζοντας» μάλιστα τον Αντρέα Καραντώνη να επαινέσει την πρώτη ποιητική του συλλογή, Πέρα από τα φώτα, σε κριτικό κείμενο στο σημαντικό περιοδικό Νέα Εστία εκείνης της εποχής (1963). Ανήκοντας τυπικά στους ποιητές της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς, ο Παπανικολάου, εκ φύσεως νομίζω, απέφυγε από νωρίς να χρησιμοποιήσει δάνεια εκφραστικά μέσα ή να προσδεθεί στο άρμα κάποιου λογοτεχνικού κινήματος με σκοπό την καταξίωση, την προβολή ή την υστεροφημία του.

Η πρώιμη κριτική παρατήρηση της Κατερίνας Δασκαλάκη, το 1963, ότι είναι «μοντέρνος, αλλά όχι ακατανόητος», καθώς και η αμηχανία της για τη «διάχυτη μελαγχολία του», αποδεικνύεται κατά τη γνώμη μου ότι μπορεί να συνοψίσει διαχρονικά, σχεδόν προφητικά, ορισμένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του ποιητικού του έργου.

Ο Νάνος Βαλαωρίτης, στο κριτικό του σημείωμα για το πρόσφατο βιβλίο του ποιητή, κάνει αναφορά σε ένα ποιητικό έργο που γειτνιάζει με τον νεοσυμβολισμό, και ειδικά την ποίηση του Ουράνη. Εντούτοις, ο Βαλαωρίτης δεν διστάζει στη συνέχεια να αναφερθεί, με όρους πρωτοπορίας αυτή τη φορά, σ’ ένα από τα πλέον εμβληματικά ποιήματα του Παπανικολάου, τη «Στοά», το οποίο και δημοσίευσε στο περίφημο νεωτερικό περιοδικό Πάλι, χαρακτηρίζοντάς το «ένα από τα σπάνια κυβοφουτουριστικά ποιήματα στον τόπο μας, που οι διαστάσεις του χώρου και του χρόνου συμπλέκονται σ’ ένα δίχτυ, αποτελώντας μια οντότητα».

Δυο διαφορετικές λοιπόν κριτικές αναφορές φαίνεται να υποδέχονται τον ποιητή την ίδια χρονική στιγμή με παραπλήσιες ως προς τη μοντερνικότητα αναφορές, έστω κι αν προέρχονται από διαφορετικές θέσεις. Κι αυτό που κρίνω αξιοσημείωτο ακόμα είναι πως ο νέος ποιητής είχε μεγαλώσει στο περιβάλλον μιας επαρχιακής πόλης, του Πύργου, χωρίς διόλου την ευκαιρία να μυηθεί στον μοντερνισμό από κύκλους ειδικών ή μέσα από ακριβές εκδόσεις. Το γεγονός αποδεικνύει πως ο Παπανικολάου ακολούθησε από τα πρώτα του γραψίματα μια προσωπική φωνή στην οποία άλλοι αναγνώρισαν τέτοιου είδους στοιχεία, χωρίς ο ίδιος να προσπαθήσει να αντιγράψει ή να μιμηθεί γραφές του μοντερνισμού που δέσποζαν στο ποιητικό στερέωμα της εποχής. Και δεν είναι νομίζω να απορεί κανείς μετά τα παραπάνω όταν, και ο Νίκος Καρούζος, αποτιμώντας θετικά την πρώτη ποιητική εμφάνιση του Παπανικολάου, του αποδίδει σε επιστολή του δυο αρετές που ο ίδιος ονομάζει «τις δυο βασικές αρετές του ποιητή: την ειλικρίνεια πλάι στη λυρική αίσθηση την αξιοσημείωτη και φανερή στην παρουσία σας».

Αναφέρθηκα ως τώρα σε ορισμένα βασικά ειδολογικά και υφολογικά χαρακτηριστικά της ποίησης του Μιχάλη Παπανικολάου. Με την αφορμή της νέας του ποιητικής συλλογής, Αποκλίνον άστυ, θα ήταν νομίζω ενδιαφέρον να επισημάνει κανείς περισσότερο αναλυτικά ορισμένα από τα γνωρίσματα αυτά. Ο μοντέρνος, όπως αναφέρθηκε, χαρακτήρας της γραφής του αποδίδεται καταρχήν με τη χρήση ελεύθερου στίχου, μιας φόρμας που προσπαθεί να αποδώσει και ν’ ακολουθήσει το νόημα και την αίσθηση κάθε ποιήματος ξεχωριστά. Έτσι, στο ποίημα «Ανακύκληση», για παράδειγμα, κάθε στίχος αποτελείται από ολιγάριθμες λέξεις [Πέτρα ρόπαλο μαχαίρι/ σπαθί δόρυ/ τόξο/ δρεπανηφόρο άρμα/ πολιορκητικός κριός (…)], ενώ σε άλλες περιπτώσεις (όπως στο ποίημα «Ίσκιοι») οι στίχοι σχηματίζουν ενιαίο κείμενο με τα χαρακτηριστικά κοινά της λεγόμενης πεζοποίησης. Άλλες φορές, πάλι, ο στίχος μοιάζει με απόσπασμα από τραγούδι, γεμάτος από μουσικές που υποβάλλονται (το τραγούδι είναι ελευθερία), και σε άλλες περιπτώσεις εφαρμόζεται η χρήση της επανάληψης μιας λέξης αποδίδοντας κίνηση και χρόνο:

Δρόμοι ατέλειωτοι/ Δρόμοι γωνίες/ Δρόμοι που σχηματίζουν πλατείες/ Δρόμοι τυφλοί/ Που σπάνε τα μούτρα τους – σε μαντρότοιχους.

Ο τελευταίος στίχος μ’ ενδιαφέρει για να περάσω σ’ ένα ακόμα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της στιχουργίας του Παπανικολάου, που είναι το απρόοπτο, το ξαφνικό, το «ακαριαίο» για να δανειστώ έναν υπερρεαλιστικό όρο. Συχνά στην πορεία του ποιήματος καραδοκεί το απροσδόκητο, μια αντίθεση, μια παράλογη εικόνα, καμιά φορά μια λέξη, που αντιστρέφει ή αλλάζει τη χορεία του νοήματος προς μια νέα κατεύθυνση.

Διαβάζοντας ποιήματά του, νομίζω πολλές φορές πως τον βλέπω μπροστά μου σαν άλλο Βάρναλη, σε μέρη πολύβουα, καθισμένο παράμερα, να εξετάζει τις ζωές των άλλων, που θα πει να μελετά την ίδια τη ζωή, να σκέφτεται και να περιγράφει τα πρόσωπα και τα γεγονότα μ’ έναν τρόπο διεισδυτικό, σχεδόν συναισθητικό.

Τα Σαββατόβραδα οι εργάτες διασκεδάζουν

λούζονται

αποκαθαίρουν τον κάματο της εβδομάδος

καλλωπίζονται

ύστερον

η σειρά της αγαπημένης

η βραδινή έξοδος.

Συνοψίζοντας, κατά τη γνώμη μου, ο Μιχάλης Παπανικολάου συνεχίζει να γράφει ποίηση από αυτή τη σκληρή, τη δύσκολη, την αληθινή, που γράφουν λίγοι πια στις μέρες μας. Και που αξίζει να διαβάζεται και να τραγουδιέται, ως σπουδή ζωής και αποθησαύρισμα για τις γενιές που θα ’ρθουν.

Αποκλίνον άστυ
Μιχάλης Παπανικολάου
Φίλντισι
72 σελ.
Τιμή € 10,65

 

Τα σχόλια σας

Κάντε το σχόλιο σας, με σύνδεση από το facebook ή συμπληρώστε τα στοιχεία σας, στην παρακάτω φόρμα.

 


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
ΚΡΙΤΙΚΕΣ > ΠΟΙΗΣΗ
Δημήτρης Χαρίτος: «Τα τριακόσια εξήντα πέντε και το ένα για τα δίσεχτα χρόνια»

«-Μα για ποιον γράφουμε ποιήματα;-Για τους νεκρούς, του απαντώ με πείσμα» Όταν άρχισα να διαβάζω το βιβλίο του Δημήτρη Χαρίτου είπα να τσακίσω τις σελίδες με τα ποιήματα που μου άρεσαν, που μου έλεγαν...

ΚΡΙΤΙΚΕΣ > ΠΟΙΗΣΗ
Κ. Γ. Καρυωτάκης: «Ποιήματα και πεζά»

  Ο Δημήτρης Δημηρούλης με την επιμέλεια του τόμου Κ. Γ. Καρυωτάκης, Ποιήματα και πεζά, ολοκληρώνει τον κύκλο, του οποίου το κάθε τεταρτημόριο κατέχει ένας μεγάλος νεοέλληνας ποιητής. Οι τρεις άλλοι είναι ο Σολωμός, ο Κάλβος...

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΚΑΤΑΧΩΡΙΣΕΙΣ

ΕΙΔΗΣΕΙΣ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΙ

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Το μήνυμά σας

Διεύθυνση

Πτολεμαίων 4
(Πλατεία Προσκόπων)
11635 Αθήνα,
Τηλ.-fax: 210.7212307
info@diastixo.gr
ISSN: 2585-2485

ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΟ NEWSLETTER

Εγγραφείτε τώρα στο newsletter μας και μάθετε πρώτοι τα τελευταία νέα για το βιβλίο και για τις τέχνες.

 

Το email σας: