A+ A A-

ΑΠΟΚΛΙΝΟΝ ΑΣΤΥ

του Κώστα Σταθόπουλου

Έχω διατυπώσει και στο παρελθόν την άποψη πως ο Μιχάλης Παπανικολάου αποτελεί μια ιδιαίτερη («περίεργη») περίπτωση για τα ελληνικά γράμματα.

Γνωστός σκηνοθέτης και στιχουργός, μ’ ένα ταλέντο πολυδιάστατο, πρωτοδημοσίευσε ποίηση στις αρχές της δεκαετίας του ’60 με το ψευδώνυμο Μιχάλης Βαλκάνης, «αναγκάζοντας» μάλιστα τον Αντρέα Καραντώνη να επαινέσει την πρώτη ποιητική του συλλογή, Πέρα από τα φώτα, σε κριτικό κείμενο στο σημαντικό περιοδικό Νέα Εστία εκείνης της εποχής (1963). Ανήκοντας τυπικά στους ποιητές της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς, ο Παπανικολάου, εκ φύσεως νομίζω, απέφυγε από νωρίς να χρησιμοποιήσει δάνεια εκφραστικά μέσα ή να προσδεθεί στο άρμα κάποιου λογοτεχνικού κινήματος με σκοπό την καταξίωση, την προβολή ή την υστεροφημία του.

Η πρώιμη κριτική παρατήρηση της Κατερίνας Δασκαλάκη, το 1963, ότι είναι «μοντέρνος, αλλά όχι ακατανόητος», καθώς και η αμηχανία της για τη «διάχυτη μελαγχολία του», αποδεικνύεται κατά τη γνώμη μου ότι μπορεί να συνοψίσει διαχρονικά, σχεδόν προφητικά, ορισμένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του ποιητικού του έργου.

Ο Νάνος Βαλαωρίτης, στο κριτικό του σημείωμα για το πρόσφατο βιβλίο του ποιητή, κάνει αναφορά σε ένα ποιητικό έργο που γειτνιάζει με τον νεοσυμβολισμό, και ειδικά την ποίηση του Ουράνη. Εντούτοις, ο Βαλαωρίτης δεν διστάζει στη συνέχεια να αναφερθεί, με όρους πρωτοπορίας αυτή τη φορά, σ’ ένα από τα πλέον εμβληματικά ποιήματα του Παπανικολάου, τη «Στοά», το οποίο και δημοσίευσε στο περίφημο νεωτερικό περιοδικό Πάλι, χαρακτηρίζοντάς το «ένα από τα σπάνια κυβοφουτουριστικά ποιήματα στον τόπο μας, που οι διαστάσεις του χώρου και του χρόνου συμπλέκονται σ’ ένα δίχτυ, αποτελώντας μια οντότητα».

Δυο διαφορετικές λοιπόν κριτικές αναφορές φαίνεται να υποδέχονται τον ποιητή την ίδια χρονική στιγμή με παραπλήσιες ως προς τη μοντερνικότητα αναφορές, έστω κι αν προέρχονται από διαφορετικές θέσεις. Κι αυτό που κρίνω αξιοσημείωτο ακόμα είναι πως ο νέος ποιητής είχε μεγαλώσει στο περιβάλλον μιας επαρχιακής πόλης, του Πύργου, χωρίς διόλου την ευκαιρία να μυηθεί στον μοντερνισμό από κύκλους ειδικών ή μέσα από ακριβές εκδόσεις. Το γεγονός αποδεικνύει πως ο Παπανικολάου ακολούθησε από τα πρώτα του γραψίματα μια προσωπική φωνή στην οποία άλλοι αναγνώρισαν τέτοιου είδους στοιχεία, χωρίς ο ίδιος να προσπαθήσει να αντιγράψει ή να μιμηθεί γραφές του μοντερνισμού που δέσποζαν στο ποιητικό στερέωμα της εποχής. Και δεν είναι νομίζω να απορεί κανείς μετά τα παραπάνω όταν, και ο Νίκος Καρούζος, αποτιμώντας θετικά την πρώτη ποιητική εμφάνιση του Παπανικολάου, του αποδίδει σε επιστολή του δυο αρετές που ο ίδιος ονομάζει «τις δυο βασικές αρετές του ποιητή: την ειλικρίνεια πλάι στη λυρική αίσθηση την αξιοσημείωτη και φανερή στην παρουσία σας».

Αναφέρθηκα ως τώρα σε ορισμένα βασικά ειδολογικά και υφολογικά χαρακτηριστικά της ποίησης του Μιχάλη Παπανικολάου. Με την αφορμή της νέας του ποιητικής συλλογής, Αποκλίνον άστυ, θα ήταν νομίζω ενδιαφέρον να επισημάνει κανείς περισσότερο αναλυτικά ορισμένα από τα γνωρίσματα αυτά. Ο μοντέρνος, όπως αναφέρθηκε, χαρακτήρας της γραφής του αποδίδεται καταρχήν με τη χρήση ελεύθερου στίχου, μιας φόρμας που προσπαθεί να αποδώσει και ν’ ακολουθήσει το νόημα και την αίσθηση κάθε ποιήματος ξεχωριστά. Έτσι, στο ποίημα «Ανακύκληση», για παράδειγμα, κάθε στίχος αποτελείται από ολιγάριθμες λέξεις [Πέτρα ρόπαλο μαχαίρι/ σπαθί δόρυ/ τόξο/ δρεπανηφόρο άρμα/ πολιορκητικός κριός (…)], ενώ σε άλλες περιπτώσεις (όπως στο ποίημα «Ίσκιοι») οι στίχοι σχηματίζουν ενιαίο κείμενο με τα χαρακτηριστικά κοινά της λεγόμενης πεζοποίησης. Άλλες φορές, πάλι, ο στίχος μοιάζει με απόσπασμα από τραγούδι, γεμάτος από μουσικές που υποβάλλονται (το τραγούδι είναι ελευθερία), και σε άλλες περιπτώσεις εφαρμόζεται η χρήση της επανάληψης μιας λέξης αποδίδοντας κίνηση και χρόνο:

Δρόμοι ατέλειωτοι/ Δρόμοι γωνίες/ Δρόμοι που σχηματίζουν πλατείες/ Δρόμοι τυφλοί/ Που σπάνε τα μούτρα τους – σε μαντρότοιχους.

Ο τελευταίος στίχος μ’ ενδιαφέρει για να περάσω σ’ ένα ακόμα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της στιχουργίας του Παπανικολάου, που είναι το απρόοπτο, το ξαφνικό, το «ακαριαίο» για να δανειστώ έναν υπερρεαλιστικό όρο. Συχνά στην πορεία του ποιήματος καραδοκεί το απροσδόκητο, μια αντίθεση, μια παράλογη εικόνα, καμιά φορά μια λέξη, που αντιστρέφει ή αλλάζει τη χορεία του νοήματος προς μια νέα κατεύθυνση.

Διαβάζοντας ποιήματά του, νομίζω πολλές φορές πως τον βλέπω μπροστά μου σαν άλλο Βάρναλη, σε μέρη πολύβουα, καθισμένο παράμερα, να εξετάζει τις ζωές των άλλων, που θα πει να μελετά την ίδια τη ζωή, να σκέφτεται και να περιγράφει τα πρόσωπα και τα γεγονότα μ’ έναν τρόπο διεισδυτικό, σχεδόν συναισθητικό.

Τα Σαββατόβραδα οι εργάτες διασκεδάζουν

λούζονται

αποκαθαίρουν τον κάματο της εβδομάδος

καλλωπίζονται

ύστερον

η σειρά της αγαπημένης

η βραδινή έξοδος.

Συνοψίζοντας, κατά τη γνώμη μου, ο Μιχάλης Παπανικολάου συνεχίζει να γράφει ποίηση από αυτή τη σκληρή, τη δύσκολη, την αληθινή, που γράφουν λίγοι πια στις μέρες μας. Και που αξίζει να διαβάζεται και να τραγουδιέται, ως σπουδή ζωής και αποθησαύρισμα για τις γενιές που θα ’ρθουν.

Αποκλίνον άστυ Μιχάλης Παπανικολάου Φίλντισι 72 σελ. Τιμή € 10,65Αποκλίνον άστυ
Μιχάλης Παπανικολάου
Φίλντισι
72 σελ.
Τιμή € 10,65

 

Διαβάστε επίσης
ΠΟΙΗΣΗ
ΒΛΕΠΩ

της Ανθούλας Δανιήλ   Η συλλογή ποιημάτων Βλέπω του Γιώργου Βέη εστιάζει σ' ένα πολύ ισχυρό αισθητήριο. Στο μάτι. Κι αυτό το μάτι είναι το εργαλείο της εξακτίνωσης του βλέμματος παντού στη φύση, μέσα και έξω, ψηλά και χαμηλά, κοντά και μακριά. Ένα καλειδοσκόπιο που μας δίνει την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε τι γίνεται εδώ, εκεί και...

ΠΟΙΗΣΗ
ΣΤΗ ΓΛΩΣΣΑ ΤΗΣ ΥΦΑΝΤΙΚΗΣ

της Ανθούλας Δανιήλ   «Σοφία είναι να βρεις τον ρυθμό κάθε ξεχωριστής περίπτωσης», λέει το μότο, από τις Επιστολές του Ρίλκε, που επέλεξε ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης. Σ' αυτό εστιάζοντας και τα ποιήματα ένα ένα κοιτάζοντας, προσπαθούμε να δούμε τι δημιουργεί η ποιητική του Στη γλώσσα της υφαντικής, ποια γλώσσα...

ΠΟΙΗΣΗ
ΑΛΓΟΔΟΧΕΙΟ

του Αλέξανδρου Στεργιόπουλου Κάθε ποιητική συλλογή συνιστά και μια διάρρηξη. Το Αλγοδοχείο του Άλκη Παπαντωνίου δεν ξεφεύγει από αυτόν τον άτυπο κανόνα. Ο δημιουργός εισβάλλει στον κρυμμένο του εαυτό και προσπαθεί να συνομιλήσει...

ΦΙΛΙΚΑ SITE

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Email:
Θέμα:
Μήνυμα:

ΠΤΟΛΕΜΑΙΩΝ 4 (ΠΛΑΤΕΙΑ ΠΡΟΣΚΟΠΩΝ)
11635 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ.-FAX: 210-7212307
info@diastixo.gr

ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΟ NEWSLETTER

*  Το email σας:

ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ

facebook icontwitter icongoogle plus iconpinterest iconyoutube iconrss icon

Με την υποστήριξη του diastixo.gr - Designed by: artspr