A+ A A-

Γιώργος Βαρθαλίτης: «Η μέθοδος του Κ.Π. Καβάφη» κριτική της Ανθούλας Δανιήλ

Η μέθοδος του Κ.Π. Καβάφη Γιώργος Βαρθαλίτης Gutenberg


Ο Γιώργος Βαρθαλίτης, φιλόλογος με σπουδές στην Αθήνα και στη Χαϊδελβέργη, ποιητής, μελετητής και μεταφραστής, μας παραδίδει μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη πάνω στο έργο του Καβάφη. Η διαφορά της από τις πάμπολλες άλλες που έχουν ήδη κυκλοφορήσει είναι η ειδική εστίαση στην ιδιοτυπία της, η οποία αφορά τη συσχέτιση του έργου του Καβάφη με το έργο άλλων λογοτεχνών της εποχής του, σε σχέση με την εποχή όμως και όχι με το έργο καθ’ εαυτό. Έτσι, ο συγγραφέας θα αναδείξει συνομιλίες με έργα και δημιουργούς που ίσως καθόλου δεν είχε υπόψη του ο Καβάφης, διευκρινίζοντας ότι δεν τον ενδιαφέρει η συγκριτική μελέτη αλλά το τι εκόμισε ο Καβάφης στην τέχνη.

Το βιβλίο του Γιώργου Βαρθαλίτη είναι μια πλατιά, πλούσια και ενδιαφέρουσα περιδιάβαση σε κείμενα στα οποία αναγνωρίζουμε τον καβαφικό κόσμο και όχι μόνο, οπότε η Mέθοδος του Κ.Π. Καβάφη συντείνει και στη δική μας «όξυνση της αντιληπτικής δύναμης και διεύρυνσή της πέρα απ’ το άμεσα αντιληπτό».

Το βιβλίο περιλαμβάνει δεκαεπτά κείμενα, δημοσιευμένα τα περισσότερα σε περιοδικά, που όλα μαζί συγκροτούν μια ερμηνευτική πρόταση. Αν η μελέτη είναι ένα ψηφιδωτό, κάθε κείμενο είναι μια ψηφίδα αυτού του ψηφιδωτού, η οποία λειτουργεί ως λεπτομέρεια –fragmentum–, διατηρώντας την αυτοτέλειά της.

Η μέθοδος του Κ.Π. Καβάφη ταυτίζεται με την τεχνική του, μας λέει, και με παράδειγμα το ποίημα «Αλεξανδρινοί βασιλείς», θα μας δείξει πώς το μακρινό φαίνεται σαν κοντινό και το παλιό σαν σύγχρονο. Στο σημείο αυτό, ο Βαρθαλίτης επισημαίνει τη μαθητεία του Καβάφη στον Φλομπέρ, του οποίου η «οπτική μέθοδος θυμίζει τις πνευματικές ασκήσεις του Ιγνάτιου Ντε Λογιόλα». Και όσο κι αν η γειτνίαση των δύο δημιουργών φαίνεται «εξωφρενική», δεν είναι παρά μίγμα πραγματικότητας και φαντασίας.

Τον ιστορικό ρεαλισμό στο έργο του Καβάφη τον αναζητά όχι στο ρεαλιστικό μυθιστόρημα της εποχής αλλά στους ιστορικούς. Ο Φλομπέρ θεωρείται και εδώ ο πρόδρομος του Αλεξανδρινού και είναι ο «πρώτος αυτός στην παγκόσμια ποίηση» που κομίζει «το άμεσο αίσθημα της ζωής του παρελθόντος».

Την «Ηθοποιία και ιστορική φαντασία στον Καβάφη» την αντιλαμβάνεται όπως οι αρχαίοι τεχνογράφοι, δηλαδή ως «ανάπλαση ζωντανών χαρακτήρων» με λόγο, βασικό γνώρισμα της κλασικής ποίησης (ο Όμηρος, ο Γκαίτε πλάθουν χαρακτήρες), το οποίο από τον ρομαντισμό και εντεύθεν απομένει με έναν μόνο χαρακτήρα, τον ίδιο τον ποιητή. Ο Καβάφης, ανανεώνοντας την κλασική παράδοση, καταθέτει μια μεγάλη πινακοθήκη χαρακτήρων, μαζί και την πόλη, που αναδύεται στο ποίημα ολοζώντανη.

Η μέθοδος του Κ.Π. Καβάφη Γιώργος Βαρθαλίτης Gutenberg

Η εποχή του Καβάφη τέμνει την Αλεξάνδρεια σε προκαβαφική και μετακαβαφική. Ο συγγραφέας, αφού περιδιαβεί και τις τρεις περιόδους της, θα επισημάνει ότι ο κάθε δημιουργός βλέπει στην Αλεξάνδρεια ό,τι αυτός θέλει, ενώ ο Καβάφης βλέπει τη δική του Αλεξάνδρεια, «φτιαγμένη με ιστορικά υλικά στα εργαστήρια της φαντασίας», αποσπασμένη από τον ιστορικό ορίζοντα στο χώρο της ιδέας, με τα δικά του πρωταγωνιστικά πρόσωπα «που η ιστορία δεν καταδέχεται να σημειώσει».

Στη θεωρία του κάλλους, ο Καβάφης θα συναντηθεί με τον Πέιτερ, όπου θα τεθεί επί τάπητος το «αισθητικώς ζην». Όλα τα ωραία της ζωής, ο έρωτας, η αγάπη, ο θρησκευτικός ή πολιτικός ενθουσιασμός, μας δίνουν το «επιταχυνόμενο αίσθημα ζωής», λέει ο Πέιτερ, ιδέα που θα προσυπέγραφε ο Καβάφης, αφού το ποιητικό πάθος για τον έρωτα της ομορφιάς είναι κάτι που θα αποτυπώσει σε πολλές παραλλαγές στα πρόσωπα της ποιητικής πινακοθήκης του.

Στην ενότητα «Καβάφης και Συμβολισμός» συσχετίζει την τριλογία «Η Πόλις», «Τα τείχη» και «Τα Παράθυρα» –με κοινό χαρακτηριστικό τον βασανιστικό εγκλεισμό– με του Αντρέ Ζιντ τα Τέλματα.

Στη Φαύστα του καθαρολόγου Δημητρίου Βερναρδάκη θα επισημάνει καβαφικές συγκλίσεις και αποκλίσεις, θεματικές και στιχουργικές.

Στην περίπτωση του ποιήματος «Εν των μηνί Αθύρ», ο Καβάφης εμπνέεται από την επιτύμβια πλάκα του Λεύκιου, ενώ στον «Καισαρίωνα» από τη συλλογή επιγραφών των Πτολεμαίων. Παρόμοια επιτύμβια επιγραφή ανακαλύπτει ότι έχει ως αφόρμηση και ο Ζαν Ρισπέν, επιχειρώντας να ανασυστήσει το πορτρέτο μιας άγνωστης θεατρίνας. Όσον αφορά την τέχνη της ειρωνείας, αυτή φωτίζει τα «ψευδοϊστορικά προσωπεία» της διαχρονικής ανθρώπινης κωμωδίας, όπως είναι οι «Αντιοχείς», ο «Ιουλιανός», «Ο Ηγεμών εκ Δυτικής Λιβύης», ο Σιδώνιος νέος. Εδώ ο συγγραφέας θα παραβάλει την ειρωνεία του Καβάφη με την αντίστοιχη του Ανατόλ Φρανς, αλλά θα τον αντιδιαστείλει κιόλας, εφόσον η ειρωνεία του Γάλλου στοχεύει σε ιδεοληψίες, σκοταδισμό, φανατισμό και όχι σε ανθρώπινους χαρακτήρες, πράγμα που σπουδάζει ο Αλεξανδρινός. Ενδιαφέρουσα και με συναισθηματική απόχρωση είναι η μελέτη για την Υπατία, τη νεοπλατωνική φιλόσοφο και μαθηματικό, η οποία είχε άγριο τέλος και στην οποία έχουν αφιερώσει ποιήματα ο Λεκόντ ντε Λιλ και ο Τζον Χιθ-Σταμπς. Ο Καβάφης, πάντως, δεν ενδιαφέρθηκε για την Υπατία, αν και η περίοδος της ζωής της, ο 4ος αι., τον ενδιαφέρει.

Η προστακτική «Επέστρεφε» έχει την καταγωγή της στο «επίστρεφε» από το Άσμα Ασμάτων. Το θέμα δεν είναι ο γραμματικός τύπος με την αύξηση στην προστακτική (στην περίπτωσή αυτή το σωστό ασκεί βία στο γλωσσικό ένστικτο του μελετητή) αλλά το συντακτικό. Ήτοι, το υποκείμενο της προστακτικής του Καβάφη είναι η «αγαπημένη αίσθηση», ενώ το υποκείμενο του «επίστρεφε» είναι η Σουλαμίτις του Άσματος. Η ουσία, επομένως, είναι το τι ή ποιος/ποια επιστρέφει. Στον Καβάφη ενδιαφέρει η αίσθηση του έρωτα και όχι η ερωτική αίσθηση και το ερωτικό ιδεώδες.

Τα φάρμακα της λύπης στη «Μελαγχολία του Ιάσονος Κλεάνδρου» ο Βαρθαλίτης τα ανακαλύπτει στον Λιβάνιο. Στο Αρχαιολογικό Μουσείο ανακάλυψε τη στήλη ενός δεκατριάχρονου αγοριού και θυμήθηκε ότι η ποίηση του Καβάφη είναι ένα «μαυσωλείο νεαρών εφήβων». Ο Λεύκιος, βέβαια, πέθανε στα είκοσι επτά του, αλλά τον μήνα της θεάς του έρωτα.

Πλατιά είναι η αναφορά στον «Ελληνικό Καινούριο Κόσμο Μέγα», για να καταλήξει στο ότι το όραμα του Καβάφη είναι «σύνθετο και πολύπτυχο», αποδεσμευμένο από τα ελληνικά όρια, με κέντρο του την Αλεξάνδρεια και βάση του την ελληνική παιδεία, χτισμένο εντέλει με ιστορικά υλικά, όραμα ενός κόσμου που δεν υπήρξε ποτέ. Ακόμη μια περιδιάβαση του Καβάφη στον αρχαίο μύθο με τα μάτια του Δ. Μαρωνίτη και τέλος Καβάφης και Ελύτης. Ο Ελύτης με το «Είσαι νέος» αποτελεί την αντίστιξη στον Καβάφη με το «Ένας γέρος». Η ζυγαριά για τον μελετητή γέρνει προς τον Καβάφη, για τη δυνατή εντύπωση που του προκαλεί η αμεσότητα του στίχου.

Το βιβλίο του Γιώργου Βαρθαλίτη είναι μια πλατιά, πλούσια και ενδιαφέρουσα περιδιάβαση σε κείμενα στα οποία αναγνωρίζουμε τον καβαφικό κόσμο και όχι μόνο, οπότε η Mέθοδος του Κ.Π. Καβάφη συντείνει και στη δική μας «όξυνση της αντιληπτικής δύναμης και διεύρυνσή της πέρα απ’ το άμεσα αντιληπτό».

Η μέθοδος του Κ.Π. Καβάφη
Γιώργος Βαρθαλίτης
Gutenberg
120 σελ.
ISBN 978-960-01-1774-5
Τιμή: €10,07
001 patakis eshop

 

Διαβάστε επίσης
ΜΕΛΕΤΕΣ - ΔΟΚΙΜΙΑ
Γιάννης Τόλιος: «Η μετάβαση στο “εθνικό νόμισμα”» κριτική του Θανάση Αντωνίου

Καθώς η Ελλάδα βαδίζει προς τη «δεύτερη αξιολόγηση» και η κυβέρνηση περιμένει από τους δανειστές μας κάποια μείωση του δυσβάσταχτου χρέους, η συζήτηση για το «εθνικό νόμισμα» όχι μόνο δεν έχει...

ΜΕΛΕΤΕΣ - ΔΟΚΙΜΙΑ
Λάμπρος Βαρελάς: «Μετά θάρρους ανησυχίαν εμπνέοντος» κριτική του Ελπιδοφόρου Ιντζέμπελη

O Γεώργιος Βιζυηνός ήταν πεζογράφος, ποιητής και λόγιος. Γεννήθηκε στη Βιζύη της Ανατολικής Θράκης. Ο πατέρας του ήταν βιοπαλαιστής και δούλεψε σκληρά για να μεγαλώσει τα παιδιά του. Αρρώστησε όμως...

ΦΙΛΙΚΑ SITE

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Email:
Θέμα:
Μήνυμα:

ΠΤΟΛΕΜΑΙΩΝ 4 (ΠΛΑΤΕΙΑ ΠΡΟΣΚΟΠΩΝ)
11635 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ.-FAX: 210-7212307
info@diastixo.gr

ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΟ NEWSLETTER

*  Το email σας:

ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ

facebook icontwitter icongoogle plus iconpinterest iconyoutube iconrss icon

Με την υποστήριξη του diastixo.gr - Designed by: artspr