Isaiah Berlin: «Το σαθρό υλικό του ανθρώπου» κριτική του Θανάση Αντωνίου

Isaiah Berlin: «Το σαθρό υλικό του ανθρώπου» κριτική του Θανάση Αντωνίου

Ταυτόχρονα θεωρεί ότι όλα τα μεγάλα πνεύματα του 18ου και του 19ου αιώνα υποτίμησαν τη σημασία του εθνικισμού, από τους πρώτους ουτοπιστές σοσιαλιστές μέχρι τους διαλεκτικούς υλιστές (Marx, Engels) οι οποίοι, σύμφωνα με τον Berlin, αντιμετώπιζαν τον εθνικισμό, όπως και τη θρησκεία, απλώς ως μια «ψευδή συνείδηση», ως «υποπροϊόν των παραγωγικών δυνάμεων», το οποίο θα διαλυθεί μέσω του ταξικού πολέμου, θα εξαφανιστεί με την πτώση του καπιταλιστικού συστήματος.

Στο πρώτο από τα δοκίμια του τόμου, «Η επιδίωξη του ιδεώδους», ο Berlin ερμηνεύει κάποιες από τις ιδέες ή τις δράσεις που αμέσως μετά τη Γαλλική Επανάσταση επιχείρησαν να αλλάξουν τον κόσμο: οι έννοιες της ελευθερίας και της ισότητας πρωτίστως, οι ασυμβίβαστες επιδιώξεις των κοινωνιών, τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την επίτευξη των (πανανθρώπινων κατά τους εμπνευστές τους) σκοπών. Ο φιλελεύθερος Berlin, που λατρεύει τον γνωστό αφορισμό του Καντ: «Από τόσο στραβό ξύλο, όπως είναι εκείνο από το οποίο έχει γίνει ο άνθρωπος, δεν μπορεί να κατασκευαστεί τίποτα εντελώς ίσιο», θεωρεί ότι η επιδίωξη του «ιδεώδους» σε κοινωνικό, οικονομικό κι εθνικό επίπεδο είναι κάτι εξαιρετικά δύσκολο, αν όχι αδύνατο, κι εκτιμά πως είναι προτιμότερη για τον άνθρωπο μια ασταθής ισορροπία που θέλει συνεχώς διόρθωση, παρά η μέχρι τέλους σύγκρουση των ιδεολογιών που, συνήθως, οδηγεί στο αιματοκύλισμα των λαών.

Σε παρόμοια φιλελεύθερη λογική κινούνται και οι αναλύσεις του για τις ουτοπικές ιδεολογίες που γέννησε ο Διαφωτισμός, το κίνημα εκείνο που οικοδόμησε μια νέα παιδεία στηριγμένη στη γνώση, που εναπόθεσε τις ελπίδες του στις επιστήμες, που θεώρησε ότι σε κάθε αυθεντικό ερώτημα υπάρχει μία και μόνη ορθή απάντηση, η οποία μπορεί να γίνει αντιληπτή από τον άνθρωπο και να υιοθετηθεί για να καλυτερεύσει η ζωή του. Ο Berlin, στο δοκίμιο «Η παρακμή των ουτοπικών ιδεών στη Δύση», μας γυρνάει στην Ευρώπη του 18ου αιώνα κι εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο οι γερμανόφωνοι λαοί (κι ο γερμανικός Ρομαντισμός) έθεσαν τέλος στις ουτοπίες που γέννησε ο Διαφωτισμός, κυρίως μέσω της ανάδειξης της διαφορετικής πολιτισμικής ταυτότητάς τους. Εδώ βλέπει ο Berlin την απαρχή της νεωτερικής επίθεσης ενάντια στην ιδέα της ουτοπίας, ενώ προεκτείνοντας τη σκέψη του φτάνει στους κοινωνικούς επαναστάτες, τους μαρξιστές και σοσιαλιστές διανοητές, που κι αυτοί ευαγγελίζονταν μια οικουμενική, άρα ουτοπική λύση.

ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

Δύο από τα δοκίμια του τόμου αναφέρονται σε μορφές της Δυτικής πολιτικής φιλοσοφίας που έχουν επηρεάσει τη σκέψη του Berlin: ο Ιταλός Giambattista Vico, τον οποίο θεωρεί πατέρα της μοντέρνας έννοιας του πολιτισμού και τις πολιτισμικής πολυαρχίας, σύμφωνα με την οποία κάθε πολιτισμός έχει το δικό του μοναδικό όραμα, ο φιλόσοφος που δεν πιστεύει σε «ιδεώδεις αξίες ενός ιδεώδους κόσμου»· ο Γάλλος Joseph de Maistre, υπερσυντηρητικός και βασιλόφρονας, ζηλωτής του Ρωμαιοκαθολικισμού και φανατικός πολέμιος των αξιών της Γαλλικής Επανάστασης, τον οποίον ο Berlin θεωρεί πρόδρομο του φασισμού, που εμφανίστηκε στην Ευρώπη ένα αιώνα μετά τον θάνατό του (1821).

Το πιο ενδιαφέρον από τα δοκίμια του τόμου είναι το «Λυγισμένο κλαδί: σχετικά με την άνοδο του εθνικισμού», το οποίο δημοσιεύτηκε αρχικά στο 1972 στο περιοδικό ForeignAffairs. H εμφάνιση του εθνικισμού στην Ευρώπη ως ένα ιδιαίτερο ρεύμα σκέψης και δράσης, το οποίο οδήγησε στους μεγάλους πολέμους του 20ού αιώνα, αποδίδεται από τον Berlin στη «συλλογική ταπείνωση» που είχαν υποστεί οι γερμανικές χώρες, καθώς είχαν παραμείνει στο περιθώριο της Αναγέννησης στη Δυτική Ευρώπη. Ταυτόχρονα θεωρεί ότι όλα τα μεγάλα πνεύματα του 18ου και του 19ου αιώνα υποτίμησαν τη σημασία του εθνικισμού, από τους πρώτους ουτοπιστές σοσιαλιστές μέχρι τους διαλεκτικούς υλιστές (Marx, Engels) οι οποίοι, σύμφωνα με τον Berlin, αντιμετώπιζαν τον εθνικισμό, όπως και τη θρησκεία, απλώς ως μια «ψευδή συνείδηση», ως «υποπροϊόν των παραγωγικών δυνάμεων», το οποίο θα διαλυθεί μέσω του ταξικού πολέμου, θα εξαφανιστεί με την πτώση του καπιταλιστικού συστήματος.

Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, ο Berlin παρατηρεί όσα συνέβησαν στην Αφρική, την Ασία και τη Λατινική Αμερική και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, πουθενά στον κόσμο μετά το 1920, ούτε ο σοσιαλισμός, ούτε κανένα άλλο πολιτικό κίνημα θα είχε επιτυχία, εκτός αν συμβάδιζε όχι μόνο με τον αντιιμπεριαλισμό, αλλά και με τον ξεκάθαρο εθνικισμό. Γιατί «ο φλογερός εθνικισμός δείχνει να είναι το απαραίτητο συστατικό των σύγχρονων επαναστάσεων».

Το σαθρό υλικό του ανθρώπου
Isaiah Berlin
μετάφραση: Γιώργος Μερτίκας
πρόλογος: Νικόλας Σεβαστάκης
Κριτική
408 σελ.
Τιμή € 18,00
001 patakis eshop


 

Τα σχόλια σας

Κάντε το σχόλιο σας, με σύνδεση από το facebook ή συμπληρώστε τα στοιχεία σας, στην παρακάτω φόρμα.

 


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
ΚΡΙΤΙΚΕΣ > ΜΕΛΕΤΕΣ - ΔΟΚΙΜΙΑ
Χαράλαμπος Μ. Ανδρεόπουλος: «Η Εκκλησία κατά τη δικτατορία 1967-1974»

Ο αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος (Κοτσώνης) είναι η πιο σκοτεινή φυσιογνωμία στην ιστορία της ελληνικής Εκκλησίας τον εικοστό αιώνα. Προερχόμενος από τις παρεκκλησιαστικές οργανώσεις που είχαν καταστεί...

ΚΡΙΤΙΚΕΣ > ΜΕΛΕΤΕΣ - ΔΟΚΙΜΙΑ
Κυριάκος Δ. Κεντρωτής: «Το ποδόσφαιρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης»

Στις 13 Ιουλίου 2017, κατακαλόκαιρο και εν μέσω του δεύτερου φετινού καύσωνα, ο Πανιώνιος έδωσε στη Νέα Σμύρνη έναν ποδοσφαιρικό αγώνα ενάντια στη σλοβενική Γκόριτσα στο πλαίσιο του δεύτερου...

ΚΡΙΤΙΚΕΣ > ΜΕΛΕΤΕΣ - ΔΟΚΙΜΙΑ
Γεωργία Παπαδάκη: «Σοφοκλής: Η “μέλισσα” του αρχαίου ποιητικού λόγου»

Η Γεωργία Παπαδάκη, με τα εφόδια της φιλολόγου και αρχαιολόγου, πρωτίστως, και την αγάπη για ό,τι σπούδασε, μας παραδίδει τον Σοφοκλή της, έναν τόμο όπου παρουσιάζει τον μεγάλο τραγικό μέσα από...

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΚΑΤΑΧΩΡΙΣΕΙΣ

ΕΙΔΗΣΕΙΣ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΙ

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Το μήνυμά σας

Διεύθυνση

Πτολεμαίων 4
(Πλατεία Προσκόπων)
11635 Αθήνα,
Τηλ.-fax: 210.7212307
info@diastixo.gr
ISSN: 2585-2485

ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΟ NEWSLETTER