A+ A A-

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΙΟΥΡΤΣΑΚΗΣ: ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΥΣΗ ΣΤΟ ΣΤΟΧΑΣΜΟ ΤΟΥ ΣΕΦΕΡΗ κριτική της Ανθούλας Δανιήλ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΙΟΥΡΤΣΑΚΗΣ: ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΥΣΗ ΣΤΟ ΣΤΟΧΑΣΜΟ ΤΟΥ ΣΕΦΕΡΗ κριτική της Ανθούλας Δανιήλ
Ο συγγραφέας Γιάννης Κιουρτσάκης επαναφέρει στην επικαιρότητα, με αφορμή την τρίτη έκδοση του έργου του, Ελληνισμός και Δύση στο Στοχασμό του Σεφέρη (Εκδ. Κέδρος, α' έκδ. 1979), τον διάλογο που έχει ανοίξει με τον ποιητή και του οποίου ο λόγος αποδεικνύεται προφητικός. Δεν ξεχνά την προειδοποίησή του ότι δεν είναι δουλειά του «οι αφηρημένες ιδέες», αλλά δουλειά του είναι να ακούει τα πράγματα του κόσμου, να κοιτάζει πώς «συμπλέκονται με την ψυχή» του και το σώμα του και να τα εκφράζει. Με τη σειρά του, ο Κιουρτσάκης ερμηνεύοντας τον ποιητή λέει ότι ερμηνεύει έναν «εμπειρικό στοχασμό», που δεν χωράει σε «οποιοδήποτε θεωρητικό σχήμα» και «είναι ανοιχτός, από τη φύση του, σε περισσότερες από μια ερμηνείες».

Να θυμίσουμε ότι πρώτιστο καθήκον του Σεφέρη, όπως και των άλλων πνευματικών ανθρώπων του κύκλου των Νέων Γραμμάτων, ήταν η ανάδειξη των ελληνικών παραδοσιακών αρετών και, αν και όλοι είχαν Δυτική παιδεία, η απεμπόληση της τυφλής μίμησης Δύσης. Οι δύο τιμημένοι με Νόμπελ ποιητές μας, ο Γιώργος Σεφέρης και ο Οδυσσέας Ελύτης, είναι καθαρά ταγμένοι στην καταπολέμηση του μιμητισμού, στον οποίο επιδόθηκαν οι λογοτέχνες αμέσως μετά τη γέννηση του νεοελληνικού κράτους. Η προσπάθεια της «μετακένωσης» του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού που πέρασε στην Ευρώπη, από την οποία πρέπει να επανέλθει στην Ελλάδα, όπως προτάθηκε από τον Κοραή, διατρέχει όλο τον 19ο αιώνα για να φτάσει στη γενιά του '30 και να μπει σε νέα φάση. Διότι ο ελληνισμός δεν στηρίζεται μόνο στον αρχαίο πολιτισμό, και μάλιστα μιας πεντηκονταετίας, αλλά σε όλες τις περιόδους από τον Όμηρο μέχρι τις μέρες μας, πράγμα που δεν υπολογίζουν οι πολλοί. Ο Σεφέρης διευκρινίζει ότι ο ανθρωπιστικός πολιτισμός της Ευρώπης, που διαμορφώθηκε σε διαφορετικές χώρες και ιδεολογίες, πηγάζει περισσότερο από τον Βιργίλιο και όχι από τον Όμηρο, περνάει από τον Δάντη και φτάνει στον Έλιοτ.

Οι δύο τιμημένοι με Νόμπελ ποιητές μας, ο Γιώργος Σεφέρης και ο Οδυσσέας Ελύτης, είναι καθαρά ταγμένοι στην καταπολέμηση του μιμητισμού, στον οποίο επιδόθηκαν οι λογοτέχνες αμέσως μετά τη γέννηση του νεοελληνικού κράτους.

Όταν, λοιπόν, το ελληνικό κράτος έβγαινε από την πολύχρονη σκλαβιά του και ετοιμαζόταν για την κοινωνία των «φωτισμένων» λαών της Δύσης, έμοιαζε ότι έπρεπε να αποκηρύξει καθετί ελληνικό και να ασπαστεί καθετί ευρωπαϊκό για να συμβαδίσει με τους Ευρωπαίους. Έπρεπε να τους μιμηθεί. Έτσι κάνουν στην Ευρώπη, έτσι πρέπει να κάνουμε κι εμείς. Όμως τα σχετικά με την υπεροχή της Δύσης είναι «ριζωμένες προλήψεις», λέει ο Ελύτης και ο Σεφέρης σχολιάζει την αρνητική επίδρασή της πάνω στο πνεύμα γενικώς, και στις καλλιτεχνικές επιρροές ειδικώς, ώστε να παραγκωνιστούν ή να υποτιμηθούν οι καθαρές πηγές της δημιουργίας και να νοθευτεί με κάποιον, δήθεν, εξευρωπαϊσμό, η ελληνική νοοτροπία πάνω στα πράγματα, είτε αυτά αφορούν τη ζωή είτε την τέχνη. Ωστόσο, αυτή η υποτελής αντίληψη πολεμήθηκε και πολύ παλαιότερα από πολλούς, μεταξύ των οποίων και ο στρατηγός Μακρυγιάννης (και σ' αυτόν στρέφεται ο Σεφέρης ειδικά. Βλ. περισσότερα στη διατριβή του Χρήστου Αντωνίου, Ο κόσμος της Γοργόνας, ΕΛΙΑ 1981) και όσους είχαν το αίσθημα της ελληνικότητας μέσα τους ισχυρό και ανθεκτικό στην ξένη επίδραση. Στο τέλος του 19ου αιώνα, μάλιστα, οι μελέτες γύρω από τη γλώσσα και τη λαογραφία στοχεύουν να αναδείξουν τις ανεξάντλητες πηγές του ελληνισμού και την αξία τους.

Ο συγγραφέας, εξετάζοντας τον «στοχασμό» του Σεφέρη, τονίζει το γοητευτικό αλλά και επικίνδυνο του πράγματος. Η γοητεία προκύπτει από τον λόγο του ποιητή που αγγίζει διαφορετικές ιδιοσυγκρασίες, οπότε επιτρέπει σε κάθε «επαρκή αναγνώστη» αμέτρητους συσχετισμούς, διασυνδέσεις και ερμηνείες, και εδώ είναι που αναφαίνεται ο κίνδυνος του υποκειμενισμού από την πλευρά του τελευταίου.

Επισήμανση από τον συγγραφέα είναι η αποφυγή της σύνδεσης του δοκιμιακού έργου με το ποιητικό, διότι το ένα είναι προϊόν λογικής και το άλλο αποκαλύπτει το βαθύτερο ανθρώπινο Εγώ. Και, για να μην παρεκκλίνει από τις προθέσεις του ποιητή, θα περιοριστεί μόνο στα κείμενα, όπου διάσπαρτα γίνεται λόγος για τον ελληνισμό και τη Δύση και, με τον δικό του «ταπεινό σχολιασμό» και «επίμονο αλληλοσυσχετισμό λόγων» θα φωτίσει κάθε σκέψη του ποιητή με άλλες δικές του σκέψεις, που είναι: Ο ελληνισμός και η μοίρα του, πέρα από τα στενά όρια της Ελλάδας, που ταυτίζεται με τη «διαχρονική πνευματική παράδοση... από τα προομηρικά χρόνια ως τις μέρες μας». Η «ανθρώπινη αξιοσύνη», η «ελευθερία», η «γλώσσα», η θρησκεία, η παιδεία, η πατρίδα, μια «ιδιόρρυθμη αδογματική θρησκεία», η «ανθρωπιά». Ο ελληνισμός για τον Σεφέρη είναι η άλλη όψη του ανθρωπισμού του, λέει ο Κιουρτσάκης. Βλέπει, βεβαίως, και αυτούς που «καπηλεύτηκαν», «τσαλαπάτησαν» «πόρνευσαν» την ιδέα αυτή, αλλά η γενική τάση ήταν προς την υγιή πλευρά. Βλέπει με δυσπιστία τη μηχανιστική μεταφορά ιδεών της Δύσης στην Ελλάδα, «τις γνώμες σοφών από την Εσπερία». Νιώθει καλύτερα κοντά στους «απλοϊκούς» Έλληνες. Ωστόσο, η ελληνική παιδεία και η Δυτική είναι υποχρεωτικά αλληλένδετες. Τέλος, βλέπει την έκπτωση του Δυτικού πολιτισμού σαν «αρρώστια που έχει απλωθεί σ' όλη την οικουμένη» και την ανείπωτη βαρβαρότητα του Ευρωπαίου εχθρού, που συγκρινόμενος μ' αυτόν (τον Γερμανό κατακτητή εννοεί) «ο Μπραΐμης στην Πελοπόννησο ήταν άγιος».

Το βιβλίο είναι μια ενδιαφέρουσα μελέτη για τον σεφερικό στοχασμό, γραμμένη πυκνά, όπως συνηθίζουν όσοι έχουν ζήσει επί μακρό διάστημα στο εξωτερικό, με λόγο μακροπερίοδο και διακλαδιζόμενο μέσα σε παρενθέσεις, κόμματα και παύλες, πράγμα που τον καθιστά πολύ απαιτητικό. Ωστόσο, καθένας έχει τις ευκολίες του και τις δυσκολίες του, έγραφε και ο Σεφέρης, όσο για μας, ας θυμηθούμε σήμερα τον Paul Éluard, όταν έγραφε: «Nous de l'avenir pour un petit moment pensons au passé» (εμείς από το μέλλον για μια στιγμούλα ας σκεφτούμε το παρελθόν). Είναι η καλύτερη σκέψη που έχουμε σήμερα με αφορμή αυτό το σημαντικό βιβλίο.

001 patakis eshopΕλληνισμός και Δύση στο στοχασμό του Σεφέρη
Γιάννης Κιουρτσάκης
Κέδρος
300 σελ.
Τιμή € 17,32

 

Διαβάστε επίσης
ΜΕΛΕΤΕΣ - ΔΟΚΙΜΙΑ
Λάμπρος Βαρελάς: «Μετά θάρρους ανησυχίαν εμπνέοντος» κριτική του Ελπιδοφόρου Ιντζέμπελη

O Γεώργιος Βιζυηνός ήταν πεζογράφος, ποιητής και λόγιος. Γεννήθηκε στη Βιζύη της Ανατολικής Θράκης. Ο πατέρας του ήταν βιοπαλαιστής και δούλεψε σκληρά για να μεγαλώσει τα παιδιά του. Αρρώστησε όμως...

ΜΕΛΕΤΕΣ - ΔΟΚΙΜΙΑ
Τζωρτζ Στάινερ: «Τολστόι ή Ντοστογιέφσκι» κριτική της Ανθούλας Δανιήλ

Η επανέκδοση ενός βιβλίου μετά από σαράντα χρόνια, που ωστόσο ποτέ δεν έμεινε εκτός κυκλοφορίας, είναι ένα σημαντικότατο γεγονός και προκλητικό για τον σημερινό αναγνώστη, ανεξάρτητα από το θέμα...

ΦΙΛΙΚΑ SITE

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Email:
Θέμα:
Μήνυμα:

ΠΤΟΛΕΜΑΙΩΝ 4 (ΠΛΑΤΕΙΑ ΠΡΟΣΚΟΠΩΝ)
11635 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ.-FAX: 210-7212307
info@diastixo.gr

ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΟ NEWSLETTER

*  Το email σας:

ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ

facebook icontwitter icongoogle plus iconpinterest iconyoutube iconrss icon

Με την υποστήριξη του diastixo.gr - Designed by: artspr