ΕΝΤΟΛΗ ΑΝΩΘΕΝ

της Ανθούλας Δανιήλ

Η Ελένη Λάππα-Οικονόμου διασχίζει τα Γιάννενα, και τη λίμνη, μέσα στα διηγήματά της. Και όχι μόνο τα Γιάννενα και τη λίμνη, αλλά κάνει και δυνατές εκτινάξεις για να πετάξει στις Βρυξέλλες, να ταξιδέψει στη Γάνδη, να πιει καφέ στο «Le Petit Renard», ή στον «Μικρό Κοραή» στην Αθήνα. Ωστόσο, κατά κανόνα, τόπος αρκετών διηγημάτων είναι τα Γιάννενα και τα πάθη τους. Τα Γιάννενα με την ιστορία τους και με τη λίμνη τους, και η λίμνη με τους καημούς της και τόσα κορμιά πνιγμένα στα νερά της.

Για τη συγκεκριμένη πόλη πρωταγωνίστρια της λογοτεχνίας, ανάμεσα σε άλλες που διεκδικούν παρόμοιο τίτλο , έχουν γράψει πολλοί. Και τώρα η Ελένη Λάππα-Οικονόμου παίρνει τη σκυτάλη και τα πράγματα από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας, και από εκεί, με μεγάλους αετίσιους διασκελισμούς φτάνει στα χρόνια του πολέμου, στα χρόνια του Εμφυλίου, στα χρόνια της ειρήνης, στα σημερινά χρόνια.

Η Εντολή άνωθεν είναι αμφίσημος τίτλος: μπορεί να σημαίνει, μπορεί να δηλώνει. Μπορεί να υπαινίσσεται, μπορεί να κυριολεκτεί. Μπορεί να έχει τις πηγές της πολύ βαθιά και πολύ ψηλά –«άνωθεν»– με την έννοια ότι προέρχεται από μια δύναμη που υπερβαίνει τη συγγραφέα και στην οποία εκείνη ένιωσε την ανάγκη να υπακούσει δίνοντας λογοτεχνική υπόσταση στους απλούς, κατά κανόνα, ανθρώπους που οι ιστορικές συνθήκες ανέδειξαν σε ήρωες των καιρών και της μικροϊστορίας των διηγημάτων της.

Μια προσεκτική ματιά στα διηγήματα θα μας πείσει πως η συγγραφέας έπρεπε να γράψει αυτά τα διηγήματα, γιατί οι ήρωές τους ζητούσαν συγγραφέα, σαν τα έξι πρόσωπα του Πιραντέλο. Επειδή έπρεπε μερικά πράγματα να μπουν στη σωστή τους θέση. Έπρεπε σκοτεινά σημεία να φωτιστούν, απόψεις να αναμορφωθούν, άλλες να αναθεωρηθούν, γεγονότα να επανεξεταστούν, πρόσωπα να αποκατασταθούν, κάποια άλλα, έστω και ετεροχρονισμένα, να δικαιωθούν και εντέλει να μεταπλαστούν σε λογοτεχνικό κείμενο, εφόσον η μνήμη και ο τόπος το απαιτούν.

Πυλώνες της αφήγησης της Λάππα θα είναι η καταγραφή του τόπου και του χρόνου, η περιγραφή των επεισοδίων, η σκιαγράφηση των προσώπων, η έρευνα των σχέσεων και των συνθηκών, η εκτίμηση των συγκυριών και η αποτίμηση των συμπεριφορών.

Στο διήγημα «Ο ξένος», λόγου χάρη, θα παρακολουθήσουμε ένα πλέγμα συγκυρίας, μοίρας και μεταφυσικής, με αφορμή ένα ναυάγιο. «Ο απολογισμός, λίγες ώρες μετά… Επτά άτομα. Τέσσερις άντρες, δυο νησιώτες και μια κοπέλα… Η Μαριγώ (που πήγαινε κι έφερνε τα σεντόνια του νοσοκομείου, να τα πλύνει, να τα σιδερώσει) δεν πρόλαβε να ζήσει… Οι άλλοι τέσσερις δεν πρόλαβαν να γυρίσουν στα χωριά τους». Και οι δυο νησιώτες. «Ο Άγγελος, νιόπαντρος. Δεινός κολυμβητής, παντρεύτηκε τον Αύγουστο… Ο άλλος, ο Οδυσσέας. Δεινός κολυμβητής. Τον Αύγουστο είχαν παραβγεί στο κολύμπι πέντε-έξι παιδιά… Τερμάτισε πρώτος με διαφορά. Ο Άγγελος βρέθηκε… Ο Οδυσσέας πουθενά». Και τώρα, τα σεντόνια της Μαριγώς θα σαβανώσουν τον έναν και τα νούφαρα και οι θύσανοι από τις καλαμιές της λίμνης, τον άλλο. Ο χρόνος που θα περάσει θα αποκαλύψει πολλά μυστικά, όταν πια θα είναι απελπιστικά αργά, όπως το όνομα του «ξένου», του σημαδεμένου από τη μοίρα, που τον κυνηγούσε, που του τα πήρε όλα και της ξέφυγε αυτοκτονώντας.

Κι εδώ ας σταθώ, όπως λέει ο Καβάφης, για να δω τις αποχρώσεις από την αρχαία τραγωδία. Γιατί, κατά κάποιον τρόπο, υπάρχει σύμβαση τόπου, χρόνου, δράσης, όπως και στην τραγωδία.

1.Το σκηνικό, την ώρα της συμφοράς: «Ένας τρελός αέρας που σηκώθηκε ξαφνικά και σήκωσε από την απότιστη γη ένα σύννεφο σκόνης, θόλωσε τα μάτια». Η περιγραφή μάς φέρνει στη μνήμη την αφήγηση του φύλακα, στην τραγωδία Αντιγόνη, όταν ανακοινώνει στον Κρέοντα την ταφή του Πολυνείκη.

2. Στην ίδια τραγωδία, δύο αδέλφια σκοτώνονται στη μάχη. Ο Ετεοκλής και ο Πολυνείκης. Ο ένας θα ταφεί με τιμές, ο άλλος θα μείνει άταφος για τιμωρία και παραδειγματισμό. Στο διήγημα, δυο νέοι πνίγονται. Ο Άγγελος βρέθηκε για να ταφεί. Ο Οδυσσέας όχι, όχι αμέσως, τουλάχιστον.

3. Ο Οιδίπους, στην τραγωδία Οιδίπους τύραννος, έφυγε από την Κόρινθο, πήρε χρησμό στους Δελφούς και κατέφυγε στη Θήβα, νομίζοντας πως ξέφυγε από τη μοίρα του. Έτσι και ο ήρωας του διηγήματος «Ο ξένος» που η μοίρα τον κυνηγά από παλιά, άφησε πίσω του την παλιά ζωή του κι έφτιαξε μια καινούργια αλλού, νομίζοντας πως ξέφυγε. Η μοίρα του όμως δεν τον ξεχνά, όπως δεν ξέχασε και τον Οιδίποδα, κι ο Ξένος, αφού τα χάνει όλα, απαγχονίζεται μ’ ένα σκοινί στη φυλακή, σαν την Αντιγόνη «εν λοισθίω τυμβεύματι κρεμαστήν αυχένος κατείδομεν,/ βρόχω μιτώδει σινδόνος καθημένην» λέει ο άγγελος, ή σαν την Ιοκάστη η οποία επίσης «πλεκταίσιν αρτάναισι λωβάται βίον», γράφει ο Σοφοκλής.

Είναι φανερό πως η Ελένη Λάππα-Οικονόμου δεν πλάθει ιστορίες από τη φαντασία της. Οι ιστορίες της είναι αληθινές, ή τουλάχιστον ελαφρά τροποποιημένες, τόσο όσο χρειάζεται για να παραμείνουν μερικά μυστικά στην κοίτη τους, στο βάθος της λίμνης, στα νούφαρα, στα σεντόνια της Μαριγώς, στα σεντόνια του νοσοκομείου. Η Λάππα αφηγείται ωραία. Δημιουργεί ατμόσφαιρα, μεταφέρει τον αναγνώστη της. Το ύφος, η λέξη, το γράμμα και η ανάσα της πρότασης κεντρίζουν το ενδιαφέρον. Η αφήγησή της, ενώ φαίνεται πως έχει μηδενική εστίαση, η ίδια δηλαδή είναι έξω από τα δρώμενα, δίνει την εντύπωση της εσωτερικής. Όταν, μάλιστα, μιλάει σε πρώτο πρόσωπο, ταυτίζεται τόσο με τον ήρωα ή την ηρωίδα της, που νομίζουμε πως αυτοβιογραφείται. Αυτή η εστίαση κάνει το διήγημα περισσότερο συναισθηματικό, τον ήρωα οικείο, το πρόβλημα κοινό. Το κάθε θέμα, ερήμην της αφήγησης, θα μπορούσε να είναι δημοσιογραφική είδηση, ή ιδιωτική εξομολόγηση, ή ιστορική πληροφορία, ή ιατρικό ανακοινωθέν. Όμως με τον τρόπο που είναι γραμμένο αυτό το υλικό, μεταμορφώνεται σε λογοτεχνία με το πολύ καλά επιλεγμένο λεξιλόγιο, τη σύνταξη, την πρόταση, την πλοκή, τη συνοχή, γενικά τη γοητευτική αφήγηση. Τελειώνω με μια φράση του Ρολάν Μπαρτ: «Διαβάζω και απολαμβάνω τούτη τη φράση, τούτη την ιστορία ή τούτη τη λέξη, γιατί έχουν γραφτεί μέσα στην απόλαυση».

Εντολή άνωθεν Ελένη Λάππα-Οικονόμου Σοκόλη-Κουλεδάκη diastixo.grΕντολή άνωθεν
Ελένη Λάππα-Οικονόμου
Σοκόλη-Κουλεδάκη
123 σελ.
Τιμή € 10,00

 

ΦΙΛΙΚΑ SITE

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Email:
Θέμα:
Μήνυμα:

ΠΤΟΛΕΜΑΙΩΝ 4 (ΠΛΑΤΕΙΑ ΠΡΟΣΚΟΠΩΝ)
11635 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ.-FAX: 210-7212307
info@diastixo.gr

ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΟ NEWSLETTER

*  Το email σας:

ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ

facebook icontwitter icongoogle plus iconpinterest iconyoutube iconrss icon

Με την υποστήριξη του diastixo.gr - Designed by: artspr