A+ A A-

ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ Ι. ΣΥΚΟΥΤΡΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΥΠΡΟ (1922-1924)

του Θάνου Φωσκαρίνη

Θαυμάζουμε τον Συκουτρή από τις μεταφράσεις και τις μελέτες του για την αρχαία ελληνική γραμματεία. Ένας λαμπρός φιλόλογος, που η τύχη δεν του επέτρεψε να έχει την εξέλιξη που προέβλεπαν οι συγκαιρινοί του. Δεν γνωρίζουμε τίποτα για τον χαρακτήρα, τη ζωή, τα βιώματά του που τον οδήγησαν τελικά στην αυτοκτονία. Η έκδοση της αλληλογραφίας του με την Όλγα Κομνηνού-Κακριδή ανήκουν στην περίοδο 1922-1924, όταν ο Συκουτρής δίδασκε ως καθηγητής φιλόλογος στο Ιεροδιδασκαλείο της Λάρνακας και η παραλήπτρια ήταν η φίλη-συνδεσμος με τους φοιτητές της παρέας του – την κλίκα, όπως την αποκαλούσε. Πρόκειται για 15 επιστολές που βρέθηκαν στα κατάλοιπά της και ο γιος της Φάνης Ι. Κακριδής επιμελήθηκε την έκδοσή τους με εισαγωγικό κείμενο, σημειώσεις και επιμέρους πληροφορίες. Μέσα απ’ αυτές τις επιστολές, γραμμένες όλες τους σε άψογη καθαρεύουσα, αναδύεται η προσωπικότητά του που είναι αυτή ενός ανθρώπου σε θέση μάχης. Και πώς αλλιώς, άλλωστε, εφόσον έχουμε να κάνουμε με μια ιστορική περίοδο κρίσιμων γεγονότων για τον ελληνισμό, την υπόθεση της Μικρασίας, την πολιτική αστάθεια στον ελλαδικό χώρο, τον αναβρασμό που υπήρχε στην αγγλοκρατούμενη τότε Κύπρο.

Ο Συκουτρής, που υπογράφει στις επιστολές με το ψευδώνυμο Αντιφών, τα βάζει με όλους και δεν διστάζει να τα βάλει και με τον εαυτό του. Αυτοκατηγορείται για ψυχρότητα και αναισθησία, αυτοχαρακτηρίζεται μισόκοσμος, υπερβολικός, κακός και καχύποπτος. Είναι αλήθεια όμως ότι αγωνίζεται να επιβιώσει εν μέσω ανθρώπων που δεν καταλαβαίνουν την αξία του, η δε κατάσταση στο Ιεροδιδασκαλείο δεν είναι καθόλου ευχάριστη. Αναγνωρίζει ότι «οι μαθηταί, πρωχοί οι περισσότεροι, είναι πολύ φρόνιμοι και ευπειθείς: έχουν όρεξιν πολλήν να μάθουν και επιθυμίαν να γνωρίσουν πολλά, τα οποία ημιγιγνώσκοντες φαντάζονται υπερθαυμαστά και υπέρλαμπρα […] Δυστυχώς ως επί το πολύ δεν είναι παρά όρεξις μόνον. Όχι ότι απαισιοδοξώ, αλλά επί του παρόντος δεν μένω ευχαριστημένος. Και τούτο διότι δεν εργάζονται και ως εκ της φυγοπονίας και ραθυμίας όλων εδώ των Κυπρίων, όπως παρετήρησα, και διότι δεν εσυνήθισαν να εργάζονται ή μάλλον τους εσυνήθισαν να μη εργάζονται, διότι ποτέ δεν τους εζήτησαν να εντείνουν τας δυνάμεις των». (σελ. 52)

Η επιφυλακτικότητά του είναι εμφανής σε πολλά σημεία, κυρίως στα πρώτα γράμματα, όπου φαίνεται ότι θέλει να κρατά τις αποστάσεις και τους τύπους. Ο πολύς συγχρωτισμός δεν τον ενθουσιάζει, για να υποχωρήσει βαθμιαία όταν πετυχαίνει να κερδίσει τους μαθητές του. Αλλά δεν είναι μόνον οι μαθητές, είναι και οι συνάδελφοι και οι τοπικοί παράγοντες που ασκούν την επιρροή τους, όχι πάντα ευεργετική. Το γεγονός αποσπά όλη την προσοχή του και συνάμα τον εμποδίζει να ασχολείται με τα ενδιαφέροντά του: την αρχαιολογία, την επιγραφική, τη γλωσσολογία.

Ο αναγνώστης των επιστολών του Συκουτρή αρχικά αιφνιδιάζεται με την καθαρεύουσα που χρησιμοποιεί, η οποία εκείνη την εποχή ήταν επιβεβλημένη σε γραπτό και προφορικό λόγο για τους φιλολόγους καθηγητές (σε ορισμένα σημεία παρουσιάζονται νεολογισμοί, π.χ. συνδέσποτος – σελ. 128, δασκάλωμα – σελ. 145, Επέρασα φίλοι μου αθλιοχώρια – σελ. 151 ή γράφει Λευκοσία αντί Λευκωσία, επ’ ίσης αντί επίσης κ.λπ.), αλλά στη συνέχεια εξοικειώνεται και αφήνεται στον εξομολογητικό τόνο του αποστολέα. Εισχωρεί έτσι στην ατμόσφαιρα της δασκαλικής κοινότητας της Μεγαλονήσου και στην ψυχολογία του ευαίσθητου επιστήμονα που αναζητά την κατανόηση από τους φίλους και την προσοχή, τη μελέτη και την υπευθυνότητα από τους διδασκόμενους. Το μάθημα για τον ίδιο δεν είναι απλώς μια παράδοση διδακτέας ύλης, αλλά διαρκής προετοιμασία, γι’ αυτό και ζητά από την παραλήπτρια να του στείλει βιβλία από την Ελλάδα, ώστε να «παρασκευασθεί» σωστά. Γενικά τον απασχολεί η σκέψη και η συμπεριφορά των μαθητών του. «Περισσότερον θα ωφεληθούν από το παράδειγμα της ζωής μου, παρά αν τους παρουσιασθώ με σοβαρολογίας και ηθικολογίας. Έπειτα, το ζήτημα είναι να κερδίσω την εμπιστοσύνην των ως νέος και όχι ως καθηγητής. Από τον καθηγητήν περιμένουν βέβαια ηθικολογίας και σοβαρότητα αλλ’ από τον νέον όταν ιδούν σοβαρότητα τους κάμνει εντύπωσιν.» (σελ. 74)

Ο Συκουτρής εξομολογούμενος καταθέτει εδώ την ψυχολογία κάθε καθηγητή, η οποία δεν έχει αλλάξει έκτοτε. Η ωραία φροντισμένη έκδοση συνοδεύεται από φωτογραφίες εποχής με συναδέλφους του Συκουτρή, καθώς και φωτογραφίες περιοχών της Κύπρου από τις καρτ ποστάλ της αλληλογραφίας του.

ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ Ι. ΣΥΚΟΥΤΡΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΥΠΡΟ (1922-1924) επιμέλεια: Φάνης Ι. Κακριδής Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης diastixo.gr Γράμματα του Ιωάννη Συκουτρή από την Κύπρο (1922-1924)
επιμέλεια: Φάνης Ι. Κακριδής
Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης
227 σελ.
Τιμή € 18,34

 

Εμφανίσεις: 1515

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΕΝΕΚΕΝ: ΤΕΥΧΟΣ 25

της Ανθούλας Δανιήλ

Το 25ο τεύχος του αφιερώνει το περιοδικό ΕΝΕΚΕΝ στη Λέσβο, με αφορμή τον εορτασμό των εκατό χρόνων από την απελευθέρωσή της. Ο τίτλος Η Λέσβος της ψυχής μας έδωσε αμέσως και το στίγμα της προσέγγισης του αφιερώματος. Ναι, της «ψυχής μας» και η ψυχή μας φαίνεται μέσα από τη λογοτεχνία περισσότερο. Έχουμε επομένως ένα αφιέρωμα στη λογοτεχνία που άνθισε στη Λέσβο και εξακολουθεί να ανθίζει από τα αρχαία χρόνια μέχρι σήμερα. Κι όσο και αν τα χρόνια τα δικά μας είναι «δίσεκτα» ή «σακάτικα», η λογοτεχνία μας είναι πάντα ανθηρή και σπουδαία.

Στις 160 σελίδες του περιοδικού διαβάζουμε το εκδοτικό σημείωμα του Γιώργου Γιαννόπουλου, ο οποίος με την ιδιότητα του λογοτέχνη, και όχι μόνο του εκδότη, ζητά να επανεξετάσει το ρόλο της λογοτεχνίας, επισημαίνοντας τον «ζωτικό χαρακτήρα» της για «αναστοχασμό», «συνείδηση» και «άσκηση της κριτικής σκέψης». Περνώντας εν συντομία την κρίση που μαστίζει την εποχή μας με κυριότερη την κρίση του ανθρωπισμού μας, καταλήγει στην αναγκαιότητα της λογοτεχνίας ως μόνης ικανής να περιγράψει και την «ιστορική εμπειρία» και την «τραγικότητα της ύπαρξης».

Επιμελητής του αφιερώματος είναι ο ακούραστος διδάκτωρ φιλολογίας Παναγιώτης Σκορδάς, ο οποίος επιλέγει να αρχίσει το κείμενό του με ένα απόσπασμα από τα Ανοιχτά χαρτιά του Ελύτη, του ποιητή που, επιφανής ανάμεσα στους επιφανέστερους του εικοστού αιώνα, έδωσε την πιο χαρακτηριστική περιγραφή του νησιού: «Η άλλη Λέσβος». Με αυτόν τον τίτλο που διεκδικεί την υπέρβαση, ο Ελύτης τολμά να αναγάγει τη γέννηση της Λέσβου στην πνοή κάποιου Θεού που τη φύσηξε σαν πλατανόφυλλο καταμεσής του πελάγου και δεν μοιάζει με την πραγματικότητα. Και τούτο γιατί η μία Λέσβος, αυτή που γέννησε τους γεννήτορές του βρίσκεται στους χάρτες, ενώ η «άλλη» βρίσκεται στην καρδιά του, στην ψυχή του, στον κόσμο των ιδεών ή των πρώτων ουσιών.

Το κείμενο του Παναγιώτη Σκορδά θα κάνει βαθύ μακροβούτι στο χρόνο, για να ανασύρει όλα τα ονόματα των επιφανών που γεννήθηκαν και άκμασαν στη Λέσβο, θα προχωρήσει και θα βγει στην εποχή μας για να συναντήσει τον «Λεσβιακό Κύκλο» και τη «Λεσβιακή Άνοιξη». Θα προσπαθήσει να μην ξεχάσει κανέναν πνευματικό άνθρωπο που συνέβαλε στο λεσβιακό θαύμα, αλλά αυτό είναι αδύνατον, αφού ο κατάλογος είναι ατελείωτος. Η σειρά των κειμένων δεν είναι τυχαία. Είναι μια «νοητή περιδιάβαση» που ξεκινά από την πόλη της Μυτιλήνης και περνώντας από την Καλλονή, τον Μόλυβο, τη Συκαμιά, την Άντισα, τη Βατούσα, την Ερεσό, το Πλωμάρι, θα καταλήξει στην Αγιάσο. Η Λέσβος όμως δεν εξαντλείται σ’ αυτά μόνο. Είναι κι άλλες μικρότερες πόλεις και χωριά που και αυτά λίγο-πολύ είναι μέσα στα κείμενα, καθώς και οι απέναντι παραλίες, που κύμα το κύμα φτάνουν για να συναντήσουν τη «Λέσβο της ψυχής μας».

Οι συγγραφείς συμμετέχουν με αδημοσίευτα έργα, ακόμα και οι τεθνεώτες. Με αυτόν τον τρόπο η «Λεσβιακή Άνοιξη» συνεχίζει την ανθοφορία της και έτσι, όλοι, ακόμα κι αν δεν βρίσκονται στη ζωή, είναι παρόντες.

Το περιοδικό κοσμεί αρχειακό φωτογραφικό υλικό που επιμελήθηκε ο Μάκης Μπεκιάρης, ο οποίος έχει κάνει σκοπό της ζωής του την προβολή της πολιτισμικής κληρονομιάς της Μυτιλήνης. Τούτο αποδεικνύει με άλλον έναν τρόπο τη λεσβιακή ανθοφορία.

Το πρώτο κείμενο ανήκει στον Γιαννακό Βόμβα και το δεύτερο στον Μίμη Σαραντάκο. Δηλαδή σε δύο πεθαμένους λογοτέχνες, οι οποίοι, ωστόσο, παραμένουν ολοζώντανοι. Ο πρώτος, ένα σπινθηροβόλο πνεύμα γεμάτο χιούμορ και αγάπη για τη ζωή, που απομυθοποιεί το θάνατο με το σκωπτικό, σατιρικό, χιουμοριστικό, φαινομενικά ανέμελο, ύφος του. Ο δεύτερος, με έναν προσωπικό, εξομολογητικό, οικείο λόγο που επιστρέφει στη Λέσβο για να συναντήσει τα αγαθά φαντάσματα των προγόνων του, να ακούσει τις φωνές τους, να επικοινωνήσει με τις ρίζες του και να ευχηθεί τα εγγόνια του να έρχονται πάλι και πάλι στη Μυτιλήνη.

Από εδώ και πέρα τη σκυτάλη παίρνουν οι ζωντανοί. Καθένας με τον τρόπο του, με το θέμα του, την ιδιάζουσα γλώσσα του, συγκινεί, έχει κάτι αλλιώτικο να πει στον αναγνώστη, στον εντόπιο αλλά και στον ξένο.

Ο Στρατής Πασχάλης, ανάμεσα σε πολλές δικές του ενδιαφέρουσες επισημάνσεις θα μας θυμίσει τον Λόρενς Ντάρελ, που είπε για τη Μυτιλήνη πως «ακόμα κι αν χαθεί τελείως από το χάρτη ως απτή πραγματικότητα, η αίσθησή της θα επιζεί και θα υπάρχει πάντα, άσβηστη και καταλυτική». Ο Παναγιώτης Παρασκευαΐδης λέει πως «έτσι να κάνουμε με το χέρι μας, θ’ αγγίξουμε την ύπαρξη όλων αυτών, αν στήσουμε αυτί, θ’ ακούσουμε τον θόρυβο των λαδοβάρελων …» που η μνήμη του κρατά σαν θησαυρό. Ο Τάκης Χατζηαναγνώστου θυμάται την Παναγιά που τον είχε «τάξει» η μάνα του, όταν ήταν παιδί και κινδύνευσε. Και μεταρσιωνόταν και ένιωθε «σαν ένα πλάσμα μιας άλλης εποχής, φερμένο απ’ ένα άλλο σύμπαν». Η Μαρία Αναγνωστοπούλου θυμάται τη γιαγιά της, που με ένα «τσουτζούκ βαρ» (υπάρχουν παιδιά) έδιωξε τους Γερμανούς που ήθελαν δωμάτιο στο σπίτι. Σίγουρα οι Γερμανοί δεν κατάλαβαν τι είπε η γιαγιά, αλλά μπορεί να φοβήθηκαν μην είπε κανένα ξόρκι ή καμιά κατάρα. Ο Κώστας Μίσσιος περιπλανιέται με την κόρη του στο αεροδρόμιο περιμένοντας την πτήση για Μυτιλήνη, κι έπειτα στην αφήγησή του μπαίνουν Γερμανοί, παιχνίδια, τέρατα και στις 25 Μαρτίου πάντα έρχονται τα χελιδόνια. Η Μαρία Κοτοπούλη σ’ ένα κείμενο γεμάτο ποίηση και μουσική ανοίγει διάλογο με τη Σαπφώ, τη Δέκατη Μούσα του Πλάτωνα, η οποία σαν την Αφροδίτη κατέβαινε από τους ουρανούς με τα φτερά του Ζέφυρου. Ο Φαίδων Χατζηδημητρίου σε ένα κείμενο αρκετά αναλυτικό, με πολλές αναφορές σε πρόσωπα, πράγματα, γεγονότα, θυμάται τους πολιτικούς του αγώνες και τους φίλους με τους οποίους είχε «την τύχη και την τιμή» να κοιταχτεί «για λίγο».

Ο Μάκης Αξιώτης συνθέτει ποίημα για τις «δυο αντικρινές Στεριές»: «με τα φώτα/ από εδώ και από εκεί/ να βλέπουν οι άνθρωποι/ και να μιλούν τα βάσανά τους/ ίδια πάντα/ σε διαφορετική γλώσσα».

Ο Στρατής Μπαλάσκας αφήνει τη μνήμη του να τρέξει στον Άτταλο και σε «μονοπάτια πονεμένα απ’ τον χαμό τ’ Αλή, απ’ τον χαμό του γερο-Παναγιώτη, απ’ τον χαμό του μπάρμπα Γρηγόρη, απ’ την Εριφύλη που χάθηκε στον δρόμο, απ’ την Αναστασία που πνίγηκε…», που ο Άτταλος ήξερε τις φωνές τους και «ήταν ο τελευταίος που τις είχε ακούσει». Ο Αριστείδης Κυριαζής στέλνοντας γράμμα στην αγαπημένη του Ερατώ, «αγαπώ σε και σε γλυκασπάζομαι», μας ξεναγεί στους αρχαιολογικούς και ιστορικούς χώρους του νησιού, ιστορίες και μύθους, έρωτες, Αφροδίτες και άλλες καλλονές εις άπταιστον καθαρεύουσαν. Ο Άρης Ταστάνης με μια διάθεση αυτοσαρκασμού ή εξορκισμού του κακού, ίσως και πάλι κραυγή πανικού, βλέπει τα «μάτια» που σαν αερικά παραβιάζουν το χώρο του, παρακολουθούν, θορυβούν, «μπαίνουν με ηδονικό πόνο στο σώμα του μέσα από τις ρυτίδες του… ξεσκίζουν με ιερή δύναμη τις φαντασιώσεις. Λογχίζουν τη δυσοσμία των παρακρατικών ονείρων του» και άλλα πολλά… αλλά δεν παύουν να είναι «των ματιών του, τα μάτια».

Η Φωτεινή Φραγκούλη με ένα κείμενο για τη δύναμη της αγάπης που υπερβαίνει το θάνατο μας βεβαιώνει ότι «η αγάπη δεν παλιώνει και δεν σε παλιώνει, μόνο τροφοδοτεί το αίμα σου στο φως της ζωής». Ο Γιάννης Κωνσταντέλλης με ένα ποίημα υμνεί τον Μόλυβο «μες στην αναλαμπή του εσπερινού/ […] ο χρόνος έγινε τοπίο ετούτο το Φθινόπωρο». Ο Νίκος Αναστασάτος περιδιαβάζει και αυτός τον Μόλυβο αλλά μας προειδοποιεί πως αν ακούσουμε κάποιον ψίθυρο κοντά μας «μπορεί να είναι ο Νάσος, ο καπετάν Χρήστος ή ο Ιγνάτιος, μακαρίτες πια, που ήρθαν να δώσουν κι αυτοί το παρών», φίλοι παλιοί από το παρελθόν. Ο Λευτέρης Κανέλλης με μια νοσταλγική ματιά σε τόπους, πρόσωπα και γεγονότα, από τα αρχαία χρόνια στα νεότερα, στα μεσαιωνικά, στον Τέρπανδρο, στον Αλκαίο, στον Στησίχορο αλλά και στον Μπαρμπαρόσα, τριγυρίζει όλο το νησί και αναρωτιέται «από πού να σε δω, πατρίδα μου;». Ο Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης θυμάται δυο δασκάλους με μεράκι, τον Στρατή και τον Ταξιάρχη (ονόματα εμβληματικά), και μια κοπέλα, τη Μυρσίνη, που από του δασκάλου της την αγάπη μεταμορφώθηκε σαν τη Σταχτοπούτα του παραμυθιού. Ο Γιώργος Καρτέρης με μια ντοπιολαλιά που «δεν είναι μόνο γλώσσα, είναι και φιλοσοφία, στάση ζωής», μας κάνει μια συγκινητική αναφορά στη θεία του Σαπφώ και στον άντρα της τον Ακίνδυνο, που έχει το χάρισμα να αφηγείται τους μισιλέδες με αστείο τρόπο. Ο Δημήτρης Νικορέτζος έχει κάνει τάμα τη Μεγάλη Εβδομάδα να ανεβαίνει στο μοναστήρι του Υψηλού κι εκεί να συναντά… τις ηρωίδες του Παπαδιαμάντη. Και αν οι δυσκολίες τον εμποδίσουν κάποια χρονιά να πραγματοποιήσει το τάμα του, εκείνος εξακολουθεί να «ζει με την προσδοκία της επόμενης χρονιάς» και το μοναστήρι θα ζει κι εκείνο «στο πανόραμα των νεφών και τη γραφικότητα της μοναξιάς του». Ο Αντώνης Χιώτης με μεγάλο χιούμορ απαριθμεί λιχουδιές και καβγάδες με τη γυναίκα του. Αφορμή οι διακοπές στο Σίγρι, που είναι η πατρίδα του και όχι στην «Μπελοπόννησο» που είναι η δική της, με έναν απολαυστικότατο επίλογο: «Μάστορα! Πιάσε άλλη μια σόδα για τη γυναίκα μου. Μπορεί να το έφαγε με το στόμα της το Σίγρι, μπορεί να το κατάπιε στο τέλος, αλλά φαίνεται πως θα δυσκολευτεί ακόμα να το χωνέψει». Ο Ξενοφών Μαυραγάνης κάνει αναδρομή στις διαφορές ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις, τα ήθη και τα έθιμα, με αφορμή την ισχυρή προσωπικότητα και αξιοπρέπεια της καπετάνισσας Πελαγίας με «το γαλάζιο φόρεμα που της άρεσε να φοράει στους παραθαλάσσιους περιπάτους της». Ο Δήμος Κλαδίτης αφού κατ’ αρχάς πετυχαίνει την αποθέωση της απομυθοποίησης των πάντων, με κέντρο τη Λίτσα, που εκείνη του εκμυστηρεύεται «πολύ προσωπικά της πράγματα» κι εκείνος «πολύ προσωπικά του ψέματα», καταλήγει σ’ έναν αληθινό θρήνο για το κορίτσι που με την ανατρεπτική του συμπεριφορά ανέτρεψε και τα αισθήματά του. Ο Λάκης Παπαστάθης εισδύει στα άδυτα του παλαιού σφαιριστηρίου για να παρακολουθήσει τον ιδιοκτήτη του, λάτρη του Πινδάρου και της κλασικής μουσικής, να σκαλίζει το ραδιόφωνό του, σύντροφο στη ζωή του και στη μοναξιά του.

Και το τεύχος κλείνει με τον Γιώργο Γιαννόπουλο που το άνοιξε, με ένα ερωτικό, τρυφερό κείμενο. Μια γυναίκα στα γόνατα του Φοίβου, γεμάτη από έρωτα, στο τέλος των διακοπών της στο νησί, απολαμβάνει τη στιγμή.

Σαν να είναι η Λέσβος ξαπλωμένη στα νερά και στο φως του Φοίβου Απόλλωνα, θα λέγαμε.

Τέλος, μια φωτογραφία παραδοσιακής ορχήστρας, πλατιά σαν τοιχογραφία στο εξώφυλλο-οπισθόφυλλο, από το χρόνο ελαφρά κιτρινισμένη, όλο νέοι άντρες με υψωμένο το ποτήρι, με τα μαύρα μαλλιά τους και τα φωτεινά τους μάτια, τα μουστάκια τους, τα καβουράκια και τα ψαθάκια τους, τα παραδοσιακά όργανα και τα παιδάκια τους, όλοι πεθαμένοι πια αλλά και όλοι ζωντανοί συγχρόνως, με το ΕΝΕΚΕΝ χελιδόνι και αγγελιαφόρο, στέλνουν το μήνυμα μιας αιώνιας λεσβιακής άνοιξης.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΕΝΕΚΕΝ: ΤΕΥΧΟΣ 25Ένεκεν (τεύχος 25)
Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2012
Αφιέρωμα: Η Λέσβος της Ψυχής μας
Επιλογή κειμένων – επιμέλεια αφιερώματος: Παναγιώτης Σκορδάς
Επιμέλεια φωτογραφιών: Μάκης Μπεκιάρης
160 σελ.
Τιμή € 10

 

Εμφανίσεις: 1770

SIGMUND FREUD – ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ

της Ελένης Καρρά

Η κλασική βιογραφία (σύγχρονη προσωπογραφία) του Σίγκμουντ Φρόιντ από τον Πίτερ Γκέι, έργο αναφοράς για ειδικούς και μη, είναι πλέον προσιτή και στον Έλληνα αναγνώστη χάρη στις Εκδόσεις Οδυσσέας. Πρόκειται για μια από τις πληρέστερες βιογραφίες του «πάπα της ψυχανάλυσης», η οποία κυκλοφόρησε στην Αμερική το 1988 και προκάλεσε, όπως και όλα όσα σχετίζονται με τον Φρόιντ, πληθώρα αντιφατικών αντιδράσεων. «Οι θύελλες γύρω από τον Freud δεν θα έπρεπε να εκπλήσσουν κανέναν», σημειώνει ο Γκέι στον πρόλογο, «αφού τελικά, όπως λέει με κάποια ειρωνική ικανοποίηση, μοίρα του ήταν “να ταράξει τον ύπνο του κόσμου”». «Σε κάθε θαυμαστή που τον θεωρεί Κολόμβο», σημειώνει εξάλλου πιο πέρα, «αντιστοιχεί κι ένας υβριστής που τον θεωρεί Cagliostro».

Ο Πίτερ Γκέι, καθηγητής ιστορίας στο Γέιλ, έχει ασχοληθεί εκτενώς με την ιστορία της ψυχανάλυσης γενικότερα (έχει δώσει και στη χώρα μας διάλεξη με θέμα «Ψυχανάλυση: σημαντικά ανοιχτά ζητήματα»), και με τον Φρόιντ, για τον οποίο έχει γράψει πολλά βιβλία, ειδικότερα. Εδώ, στο FreudA life for our time, όπως είναι ο πρωτότυπος τίτλος του βιβλίου, ζωντανεύει τη ζωή του, από τα πρώτα παιδικά του βήματα και βιώματα μέχρι τα τελευταία χρόνια του αναγνωρισμένου πια επιστήμονα. Συγχρόνως, ανασυνθέτει με πολύ ζωντανά χρώματα το ιστορικό πλαίσιο και το κλίμα μιας ολόκληρης εποχής. Ιατρικές έριδες, ψυχιατρικές θεωρίες, φιλοσοφικά και καλλιτεχνικά ρεύματα, πολιτικές απόψεις και κινήματα της Αυστρίας στο τέλος του19ου-αρχές του 20ού αιώνα αναβιώνουν γύρω απ’ αυτόν τον «φιλόδοξο, με εμφανή αυτοπεποίθηση, λαμπρό μαθητή και βιβλιοφάγο» νεαρό Εβραίο, για τον οποίο η ψυχιατρική θα αποτελέσει «τμήμα της κατάκτησης του εαυτού του», αλλά και της ανθρώπινης ψυχής γενικότερα.

Χάρη στην πρόσβασή του σε περισσότερα από 2.000 νέα ή αδημοσίευτα ντοκουμέντα και επιστολές, ο Γκέι μας ξεναγεί σε σκέψεις, συζητήσεις, ανακαλύψεις. Ο έρωτας του Φρόιντ για τη Μάρθα, ο γάμος και τα έξι παιδιά τους, κάποιες μεγάλες φιλίες (με πρώτη αυτή του Φλις, που, όπως και άλλες στη συνέχεια, μετατράπηκαν σε σφοδρές αντιπαλότητες) αποτελούν τον καμβά πάνω στον οποίο εξελίσσεται η σκέψη του ευφυούς ερευνητή κι οι αναζητήσεις του στον κόσμο του ασυνειδήτου. Βλέπουμε πώς οι ασθενείς του, που έχουν μείνει στην ιστορία χάρη στο φροϋδικό έργο (ο μικρός Χανς, ο Άνθρωπος με τα Ποντίκια, η Ντόρα, ο Άνθρωπος με τους Λύκους…), συνέβαλαν στα διάφορα στάδια της ψυχαναλυτικής εξερεύνησης και στην εμφάνιση των μεγάλων φροϋδικών θεωριών (περί λίμπιντο, οιδιποδείου, ασυνειδήτου…). Παράλληλα με τις σχέσεις του Φρόιντ με τους φίλους, τους «μαθητές», τους ασθενείς και τους συναδέλφους του, παρακολουθούμε τα βήματά του στη χαρτογράφηση του ανθρώπινου ψυχισμού, τον τρόπο με τον οποίο ανακαλύπτει νέες διασυνδέσεις και τεχνικές, τον βλέπουμε να περνάει από την ύπνωση στην υποκίνηση της «ομολογίας» (όπως στην περίπτωση της Ντόρας), κι έπειτα, μαθαίνοντας από τα λάθη του, να εγκαταλείπει σταδιακά την άσκηση πίεσης προς τον ασθενή και να υιοθετεί αυτό που αναγνωρίζουμε σήμερα ως κλασική ψυχαναλυτική πρακτική. Κι έτσι, ενώ «ο ασθενής, κορδωμένος από μεγαλείο, σκυφτός από συναισθήματα ενοχής, αλλοιώνει τον κόσμο, ο αναλυτής, χωρίς να επαινεί και να καταδικάζει, υποδεικνύει λακωνικά τι λέει πραγματικά ο αναλυόμενος και του προσφέρει μια θεραπευτική ματιά στην πραγματικότητα».

Ο Γκέι, αν και μεγάλος θαυμαστής του Φρόιντ, παραθέτει γεγονότα και εκτιμήσεις με αρκετή αντικειμενικότητα, παρεμβάλλοντας σε πολλά σημεία επαινετικά ή και επικριτικά σχόλια (όπως για την «αναισθησία» που επιδείκνυε ο Φρόιντ όταν χρησιμοποιούσε νεολογισμούς από τα παρανοϊκά απομνημονεύματα του προέδρου Σρέμπερ, τους λεγόμενους «σρεμπερισμούς», για να αστειευτεί με τους φίλους του). Συχνά, ο Γκέι υποκύπτει κι ο ίδιος στον πειρασμό της ανάλυσης, και «ψυχαναλύει τον ψυχαναλυτή» – όταν, για παράδειγμα, αναφέρεται στις φιλίες του Φρόιντ «με τους Breuer, Fliess, Adler, Stekel και Jung», διερωτάται μήπως «ο Φρόιντ για κάποιο λόγο έπρεπε να κάνει εχθρούς τους φίλους του», ή όταν, γράφοντας για τη σχέση του Φρόιντ με την κόρη του (που ακολούθησε τα βήματα του πατέρα της και έγινε ψυχαναλύτρια και η ίδια) Άννα, εξηγεί ότι «ο Φρόιντ ενθάρρυνε την Άννα να ενηλικιωθεί, όμως δεν την άφηνε να ενηλικιωθεί». Πέρα όμως από τον Φρόιντ, αυτό που παρακολουθούμε στην πραγματικότητα είναι η συναρπαστική περιπέτεια της ψυχαναλυτικής σκέψης, από τα πρώτα διστακτικά της βήματα στο μυαλό του Φρόιντ και ολίγων μυημένων, μέχρι την εξάπλωση και ανάδειξή της σε μια από τις μεγαλύτερες επαναστάσεις του 20ού αιώνα.

SIGMUND FREUDSigmund Freud – Μια σύγχρονη προσωπογραφία
Peter Gay
μετάφραση: Ιάκωβος Κοπερτί
Οδυσσέας
813 σελ.
Τιμή € 42,60

 

Εμφανίσεις: 2333

Ο ΒΙΝΤΑΛ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΚΟΙ ΤΟΥ

του Φίλιππου Φιλίππου

Ο Εντγκάρ Μορέν (Παρίσι, 1921), κοινωνιολόγος και φιλόσοφος, έχει αναγνωριστεί ως ένας από τους σημαντικότερους διανοητές της εποχής μας. Στο βιβλίο του Ο Βιντάλ και οι δικοί του αποκαλύπτεται πως έλκει την καταγωγή του από Θεσσαλονίκη, αφού η οικογένεια του πατέρα του έζησε εκεί μέχρι το 1916, όταν αναχώρησε για τη Γαλλία.

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Ο πατέρας του συγγραφέα, ο Βιντάλ Ναχούμ, γεννήθηκε το 1894 στη Θεσσαλονίκη, μεγάλο λιμάνι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη Μακεδονία. Ο προπάππος του καταγόταν από την Τοσκάνη και μιλούσε ιταλικά. Η μητρική του γλώσσα ήταν τα ισπανικά του 15ου αιώνα. Από νεαρή ηλικία μιλούσε γαλλικά και γερμανικά και ως έφηβος ονειρεύτηκε να ζήσει στη Γαλλία. Στο παρόν βιβλίο, ο γιος του ο Εντγκάρ επιχειρεί να αναβιώσει τη ζωή του. Η οικογένεια των Ναχούμ εκδιώχθηκε από την Ισπανία το 1492 μαζί με τους Εβραίους της χώρας, τους λεγόμενους Σεφαρδίτες, μα και τους μουσουλμάνους, οι οποίοι, καταδιωγμένοι από την Ιερή Εξέταση, δεν θέλησαν να προσηλυτιστούν στον χριστιανισμό. Υπολογίζεται πως στην Ισπανία τότε ζούσαν γύρω στις 400.000 Εβραίοι, οι οποίοι διασκορπίστηκαν στην Ολλανδία, την Προβηγκία, τη Βόρεια Αφρική και στις περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κυρίως την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη και τη Θεσσαλονίκη (όπου κατέφυγαν 20.000 Σεφαρδίτες, οι οποίοι αποτελούσαν την πλειονότητα του πληθυσμού της πόλης έως το 1912). Μετά την κατάληψη της Θεσσαλονίκης από τα ελληνικά στρατεύματα, το 1912, και την επανάσταση των Νεότουρκων που οδήγησε στη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι Εβραίοι της πόλης για να αποφύγουν την ένταξή τους σε ένα έθνος-κράτος μετανάστευσαν στην Ευρώπη, όπου επιδόθηκαν στο εμπόριο και τις τέχνες.

Το βιβλίο αποτελείται από τον πρόλογο του συγγραφέα (που επανέρχεται μ’ έναν επίλογο) και δώδεκα κεφάλαια με τα οποία χαρακτηρίζονται οι φάσεις της ζωής του Βιντάλ και των δικών του: «Η οικογένεια Ναχούμ», «Τα χρόνια της νιότης», «Στη δίνη του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου», «Εγκατάσταση στο Παρίσι, Γάμος και γέννηση», «Πρώτος εκγαλλισμός (1921-1931)», «Ρυέιγ και ο θάνατος της Λούνα», «Μια νέα ζωή (1931-1939)», «Ο πόλεμος του 1939-1945», «Μετά τον πόλεμο (1945-1960», «Η δεκαετία του 1960», «Η δεκαετία του 1970», «Τα τελευταία χρόνια».

Αξίζει να προσθέσουμε πως η πολυσέλιδη Εισαγωγή του Αλέξανδρου Δάγκα, που τιτλοφορείται: «O πολιτικός Edgar Morin. Η προοδευτική διανόηση στη Γαλλία: ένας απολογισμός», προσφέρει στον αναγνώστη πλείστα στοιχεία για τον Μορέν, την παιδική του ηλικία, τις πολιτικές του ιδέες, το πέρασμά του από τον πασιφισμό και τον αντιφασισμό στον κομμουνισμό, την αποχώρησή του από το κομμουνιστικό κόμμα, την προσχώρησή του στον τροτσκισμό, καθώς και την εβραϊκότητά του. Πρόκειται για ένα εξαιρετικό μα και χρήσιμο βιβλίο, που απευθύνεται στους φίλους της Θεσσαλονίκης αλλά και στους φίλους της φιλοσοφίας και των ιδεών.

Ο ΒΙΝΤΑΛ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΚΟΙ ΤΟΥ Ο Βιντάλ και οι δικοί του
Από τη Θεσσαλονίκη στο Παρίσι
Edgar Morin
μετάφραση: Αλέξανδρος Δάγκας
Επίκεντρο
472 σελ.
Τιμή € 25,00

 

Εμφανίσεις: 1661

Ο ΤΟΠΟΣ ΜΟΥ ΕΙΝΑΙ ΠΑΝΤΟΥ

του Δημήτρη Α. Φιλίππου

Τι εντυπώσεις μπορεί ν’ αφήσει το πρόσφατο δημιούργημα της Ιωάννας Καρατζαφέρη Ο τόπος μου είναι παντού σε έναν οποιονδήποτε αναγνώστη που τυχαίνει να μη γνωρίζει το εκτενές λογοτεχνικό έργο της συγγραφέως;

Κατ’ αρχάς, ο τυχαίος αναγνώστης μάλλον θα έχει δυσκολία να κατατάξει το βιβλίο σε ένα συγκεκριμένο είδος. Είναι μεν αυτοβιογραφία, αλλά όχι τυπικό αυτολιβάνισμα, ούτε πλήρης περιγραφή ενός βίου. Ξεκινάει από το 1960, χρονιά κατά την οποία η συγγραφέας έζησε στις ΗΠΑ από σχετικά κοντινή απόσταση ορισμένα σημαντικά γεγονότα. Και τελειώνει το 2000, με τον θάνατο της μητέρας της συγγραφέως. Ένα μεγάλο μέρος του βιβλίου αφορά την περίοδο 1967-1974 και τη μεταμόρφωση της Καρατζαφέρη σε μια συνειδητοποιημένη Ελληνίδα που πολεμά, με όποια μέσα διαθέτει –πένα και στόμα– όπου κι αν βρίσκεται, το δικτατορικό καθεστώς της Αθήνας.

Ο τυχαίος αναγνώστης ίσως προσπαθήσει να κατατάξει το βιβλίο στα λεγόμενα «ενθυμήματα». Μα και πάλι η κατάταξη αυτή δεν φαίνεται να είναι η πλέον κατάλληλη. Προφανώς το βιβλίο στηρίζεται στα όσα έχει ζήσει η συγγραφέας. Όμως ο λόγος είναι διαφορετικός. Δεν μοιάζει με απλή παράθεση ημερομηνιών και γεγονότων. Με κάθε γεγονός που καταγράφει –προσωπικό, οικογενειακό ή γενικότερα κοινωνικό– η Καρατζαφέρη εντυπωσιάζεται, συμπάσχει, γελάει, δακρύζει και τέλος αδειάζει τον εαυτό της στο χαρτί.

Μήπως άραγε πρόκειται για ένα μυθιστόρημα που βασίζεται σε βιώματα; Παρότι το βιβλίο διαβάζεται σχεδόν απνευστί –ρέει– σαν ένα μυθιστόρημα, εντούτοις δεν πρόκειται για μυθοπλασία. Τα πρόσωπα, οι τόποι και τα γεγονότα περιγράφονται μεν με λογοτεχνικό τρόπο, αλλά είναι όλα υπαρκτά. Η συγγραφέας δεν δημιούργησε από τη φαντασία της τα πρόσωπα της οικογένειάς της, τους διανοούμενους Έλληνες και Ελληνοαμερικανούς φίλους της, τους υπερόπτες της αθηναϊκής λογοτεχνικής πιάτσας, τα θύματα της Χούντας και τους μισητούς γι’ αυτήν βασανιστές. Αρκετά από τα πρόσωπα που περιγράφονται στο βιβλίο της Καρατζαφέρη ήταν και είναι άτομα επιφανή και γνωστά –το καθένα με τον τρόπο του– στον απανταχού ελληνισμό.

Άρα το βιβλίο της Καρατζαφέρη Ο τόπος μου είναι παντού δεν ανήκει σε καμιά τυπική κατηγορία του πεζού λόγου. Είναι μια αυτοβιογραφική καταγραφή μιας περιόδου τεσσάρων δεκαετιών με λογοτεχνική δύναμη ισάξια μυθιστορήματος. Επιπλέον, μέσα από τις σελίδες του βιβλίου, ο τυχαίος αναγνώστης ανακαλύπτει τη Νέα Υόρκη, τις ΗΠΑ, τη Σουηδία, την Κεντρική Ευρώπη και την Ελλάδα της εποχής του 1960 με 2000 μέσα από τα μάτια μιας πολιτικά συνειδητοποιημένης συγγραφέως.

Κι αν ο αναγνώστης δεν είναι τυχαίος; Αν έχει διαβάσει ήδη τα όχι λίγα σε αριθμό προηγούμενα μυθιστορήματα της Καρατζαφέρη;

Σ’ αυτή την περίπτωση, ο αναγνώστης θα έχει την ευκαιρία να καταλάβει πώς λειτουργεί εδώ και πενήντα χρόνια αυτό το ακαταπόνητο λογοτεχνικό εργαστήρι που ακούει στο όνομα «Ιωάννα Καρατζαφέρη». Κι ο αναγνώστης θα εκτιμήσει με το παραπάνω το γεγονός ότι Ο τόπος μου είναι παντού γράφτηκε και ξαναγράφτηκε και ξαναγράφτηκε, «σε τρεις εκδοχές», γιατί το εργαστήρι θέλησε να μας δώσει και πάλι κάτι καλό.

Ο Δημήτρης Α. Φιλίππου δεν είναι λογοτέχνης, ούτε κριτικός της λογοτεχνίας. Είναι ένας τυχαίος αναγνώστης.

Ο ΤΟΠΟΣ ΜΟΥ ΕΙΝΑΙ ΠΑΝΤΟΥ Ο τόπος μου είναι παντού
Ιωάννα Καρατζαφέρη
Libro
550 σελ.
Τιμή € 19,00

 

Εμφανίσεις: 1499

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Email:
Θέμα:
Μήνυμα:

ΠΤΟΛΕΜΑΙΩΝ 4 (ΠΛΑΤΕΙΑ ΠΡΟΣΚΟΠΩΝ)
11635 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ.-FAX: 210-7212307
info@diastixo.gr

ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΟ NEWSLETTER

*  Το email σας:

ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ

facebook icontwitter icongoogle plus iconpinterest iconyoutube iconrss icon

Με την υποστήριξη του diastixo.gr - Designed by: artspr