Κωνσταντίνα Ζηροπούλου: «Γιώργος Σεβαστίκογλου»
Κωνσταντίνα Ζηροπούλου: «Γιώργος Σεβαστίκογλου» κριτική της Έφης Βαφειάδη

Κωνσταντίνα Ζηροπούλου: «Γιώργος Σεβαστίκογλου»

Αληθινό δώρο για την ελληνική θεατρική βιβλιογραφία αποτελεί η έκδοση ενός βιβλίου για τον Σεβαστίκογλου, και γι’ αυτό οφείλονται ευχαριστίες στη συγγραφέα Κωνσταντίνα Ζηροπούλου και στις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Συγγραφέας, αλλά και μεταφραστής, σκηνοθέτης, αλλά και μέγας θεατρικός παιδαγωγός, ο Σεβαστίκογλου έζησε ζωή εξόχως περιπετειώδη. Η δραστηριότητά του υπήρξε τόσο πολυσχιδής και πολυκύμαντη, που η αφήγησή της ανταγωνίζεται με άνεση τον πιο ευφάνταστο μυθοπλάστη.

Ο Σεβαστίκογλου υπήρξε ένας πρωτοπόρος, ένας ανανεωτής τόσο της θεατρικής πράξης όσο και του θεατρικού λόγου, πάντα στο πλαίσιο του οράματός του για την κοινωνική αποστολή της τέχνης. Σε 92 επαγγελματικές θεατρικές παραστάσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό εντόπισε η Ζηροπούλου την ανάμειξη του Σεβαστίκογλου. Άλλοτε με την ιδιότητα του σκηνοθέτη, άλλοτε με την ιδιότητα του συγγραφέα και άλλες φορές πάλι με εκείνη του μεταφραστή. Σε αυτή την καταμέτρηση οδήγησε μακρόχρονη αρχειακή έρευνα της συγγραφέως. Αξιοποιήθηκε δημοσιευμένο και αδημοσίευτο αρχειακό υλικό, όπως είναι θεατρικά έργα, κριτικές, δημοσιεύματα Τύπου, μεταφράσεις, κινηματογραφικά σενάρια, μελέτες, σχεδιάσματα έργων και μεταφράσεων, χειρόγραφες σημειώσεις, προσωπικά ενθυμήματα, επιστολές, φωτογραφικό υλικό κ.ά. Ένα σημαντικό μέρος αυτού του υλικού εντοπίστηκε στο προσωπικό αρχείο της Άλκης Ζέη. Έρευνα πραγματοποιήθηκε όμως και σε πολλά ακόμη αρχεία, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, η οποία οδήγησε στη συγκέντρωση ογκωδέστατου υλικού από όλους τους σταθμούς της διαδρομής του: Αρχείο Τύπου της Βουλής των Ελλήνων, Αρχεία του Θεατρικού Μουσείου, κρατικών θεάτρων, Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, Συλλόγου Ελλήνων Πολιτικών Προσφύγων. Μόσχα: τα Αρχείο του Θεάτρου Βαχτάνγκοφ. Παρίσι: Αρχεία του Théâtre de la Cité Universitaire, Βιβλιοθήκη «Gaston Baty», Université Paris III Sorbonne Nouvelle και Conservatoire Nationale d’Art Dramatique. Επίσης, αξιοσημείωτο τμήμα του υλικού προήλθε μετά από έρευνα σε προσωπικά αρχεία πολλών Ελλήνων και ξένων συνεργατών του Γιώργου Σεβαστίκογλου.

Η συγγραφέας κρατά την απαιτούμενη συναισθηματική απόσταση από το αφηγηματικό της υλικό. Δεν συγκινείται. Οδηγεί, όμως, με επιδεξιότητα τον αναγνώστη της άλλοτε στη συγκίνηση, άλλοτε στον θαυμασμό, άλλοτε στην απορία.



Αυτή η ενδελεχής και πολύχρονη έρευνα είχε οδηγήσει τη συγγραφέα Κωνσταντίνα Ζηροπούλου στην ολοκλήρωση της διδακτορικής της διατριβής, η οποία υποστηρίχθηκε τον Μάρτιο του 2007 στο Τμήμα Θεάτρου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης αποσπώντας τον βαθμό «Άριστα». Ο τίτλος της διατριβής ήταν «Γιώργος Σεβαστίκογλου. Η πολύπλευρη θεατρική του δραστηριότητα στην Ελλάδα και το εξωτερικό, 1940-1990». Ας μη φανταστεί κανείς, ωστόσο, ότι το βιβλίο αυτό είναι αναπαραγωγή μιας επιστημονικής εργασίας. Κάθε άλλο. Το βιβλίο Γιώργος Σεβαστίκογλου: Αγωνιστής του θεάτρου και της ζωής, μολονότι θεμελιωμένο πάνω σ’ εκείνη την επιστημονική δουλειά, είναι γραμμένο, θα έλεγα, σαν μυθιστόρημα, με πρωτοπρόσωπη αφήγηση ενός παντογνώστη συγγραφέα.

Από την άλλη πλευρά, ο αναγνώστης με τα εξειδικευμένα θεατρολογικά ενδιαφέροντα έχει στη διάθεσή του πλούσια τεκμηρίωση, με τις πολυάριθμες σημειώσεις τέλους (καταλαμβάνουν 44 σελίδες του όλου έργου). Η συγγραφέας κρατά την απαιτούμενη συναισθηματική απόσταση από το αφηγηματικό της υλικό. Δεν συγκινείται. Οδηγεί, όμως, με επιδεξιότητα τον αναγνώστη της άλλοτε στη συγκίνηση, άλλοτε στον θαυμασμό, άλλοτε στην απορία. Εντέλει, είναι ένα βιβλίο που απευθύνεται στο ευρύ κοινό, ένα βιβλίο που παρά τις επιστημονικές προδιαγραφές δεν φοβάται την ανεκδοτολογία και που στοχεύει στη γνωριμία του αναγνώστη με τη σπουδαία προσωπικότητα του Σεβαστίκογλου και του έργου του.

Η κυρίως αφήγηση, η οποία έπεται ενός διαφωτιστικού προλόγου, επιμερίζεται σε έξι κεφάλαια, που αντιστοιχούν στα έξι διαφορετικά στάδια της ζωής του Γιώργου Σεβαστίκογλου. Σε κάθε κεφάλαιο, η συγγραφέας φροντίζει να δώσει κατ’ αρχάς, σε αδρές γραμμές, αφενός το ιστορικό πλαίσιο και αφετέρου το στίγμα του θεατρικού τοπίου της εποχής. Στη συνέχεια, εξετάζεται ο βίος και το έργο, με εξαντλητική – όπου αυτό είναι δυνατόν– τεκμηρίωση, αντλημένη από τους καρπούς της έρευνας. Ας μου επιτραπεί μια σύντομη και, εκ των πραγμάτων, ελλιπής επισκόπηση των έξι κεφαλαίων.

Το πρώτο κεφάλαιο, με τίτλο «Κωνσταντινούπολη – Αθήνα (1913-1949)» αναφέρεται στις κωνσταντινουπολίτικες ρίζες του Σεβαστίκογλου και στην επιρροή τους, στις σπουδές του στη Λεόντειο Σχολή και στο Κολέγιο Αθηνών, στις πρώτες δειλές συγγραφικές προσπάθειες, στη γνωριμία του με πρόσωπα που θα καταγράφονταν αργότερα σε χρυσές σελίδες της πολιτιστικής μας ιστορίας: Κάρολος Κουν, Μάριος Πλωρίτης, Γκάτσος, Ελύτης, Ρίτσος. Σε αυτό το κεφάλαιο παρακολουθούμε τη συνεργασία του Σεβαστίκογλου με τον Κάρολο Κουν μέσα στην Κατοχή, καθώς και την πρώτη του εμφάνιση ως θεατρικού συγγραφέα με το έργο Κωνσταντίνου και Ελένης (το πρώτο ελληνικό έργο που παρουσιάστηκε από το Θέατρο Τέχνης, ιδρυτικό στέλεχος του οποίου υπήρξε ο Σ.). Στο ίδιο κεφάλαιο, παρακολουθούμε τον Σεβαστίκογλου, μέλος του ΚΚΕ ήδη από τα 18 του χρόνια, να συντονίζει τη συγκρότηση του Θεάτρου του Λαού, να απορρίπτει τη φυγή με τον Ματαρόα, να παντρεύεται την αγαπημένη του σύντροφο Άλκη Ζέη και να αναλαμβάνει μόνιμος σκηνοθέτης και εισηγητής δραματολογίου του Θιάσου των Νέων που ήταν κλιμάκιο του Θιάσου των Ενωμένων Καλλιτεχνών, όλων προερχομένων από το ΕΑΜ.

Στο δεύτερο κεφάλαιο («Τασκένδη (1949-1956)» παρακολουθούμε την περίοδο της ζωής του από 36 έως 43 ετών. Σταλμένος από το ΚΚ στην Τασκένδη, ο Γιώργος Σεβαστίκογλου υπήρξε μόνιμος σκηνοθέτης του εκεί θιάσου από το 1951 έως την οριστική διάλυσή του το 1956, που ονομαζόταν Κεντρικό Συγκρότημα Ελλήνων Πολιτικών Προσφύγων. Κοντά του ο Αντώνης Γιαννίδης, ο Μάνος Ζαχαρίας, ο Δημήτρης Σπάθης. Στην Τασκένδη τον συνάντησε η Άλκη Ζέη το 1954, μετά από πέντε χρόνια αποχωρισμού και πολλές περιπέτειες. Στην Τασκένδη γεννήθηκε η κόρη τους Ειρήνη, που φέρει αυτό το όνομα για τη μνήμη της παράστασης Ειρήνη του Αριστοφάνη, που με νεωτερικό τρόπο είχε σκηνοθετήσει ο Σεβαστίκογλου εκείνη την εποχή.

Η σταδιακή «αποσταλινοποίηση» θα οδηγήσει την οικογένεια στη Μόσχα, όπου ο Σεβαστίκογλου θα σπουδάσει στην Ανώτερη Λογοτεχνική Σχολή της Μόσχας. Η εκεί παραμονή τους καταγράφεται στο τρίτο κεφάλαιο: «Μόσχα (1956-1965)». Είναι μια γόνιμη δεκαετία για όλη την οικογένεια: γεννιέται ο γιος τους Πέτρος, η Άλκη Ζέη γράφει συστηματικά και ολοκληρώνει το Καπλάνι της βιτρίνας και ο Σεβαστίκογλου γράφει την περίφημη Αγγέλα, έργο που διεκδικεί, μαζί με την Αυλή των θαυμάτων και το Πανηγύρι του Κεχαΐδη, τη θέση της απαρχής της σύγχρονης ελληνικής δραματουργίας. Η Αγγέλα, μεταφρασμένη στα ρωσικά, έκανε την πρεμιέρα της με μεγάλη επιτυχία στο περίφημο θέατρο Βαχτάνγκοφ και περιόδευσε σε πολλές σοβιετικές πόλεις και δημοκρατίες πριν παρουσιαστεί από το Θέατρο Τέχνης το 1965. Στη Μόσχα γράφτηκε και Ο θάνατος του βασιλικού επιτρόπου. Κατά την ίδια περίοδο, ασχολήθηκε, επίσης, με τη σεναριογραφία (σημειώνω τους Σφουγγαράδες, σε σκηνοθεσία Μάνου Ζαχαρία). Η νοσταλγία της πατρίδας θα οδηγήσει την οικογένεια στην Ελλάδα, αφήνοντας απραγματοποίητη την προοπτική θέσης μόνιμου σκηνοθέτη του θεάτρου Βαχτάνγκοφ, η οποία είχε προταθεί στον Σεβαστίκογλου.

Το τέταρτο κεφάλαιο («Ελλάδα 1965-1967») εξετάζει την παρένθεση ενός επαναπατρισμού που ανεστάλη λόγω δικτατορίας: Στο σύντομο αυτό διάστημα, θα συνεργασθεί ως σκηνοθέτης με την Άννα Συνοδινού ανεβάζοντας την Αντιγόνη σε μετάφραση που εκπόνησαν από κοινού οι Γιάννης Ρίτσος και Τάσος Λιγνάδης, σε μια πρωτοπόρα λιτή παράσταση – για να συγκεντρώσει τα πυρά της κριτικής: «Για τα σημερινά δεδομένα» παρατηρεί εύστοχα η Ζηροπούλου «η υφολογική διαφοροποίηση θα αποτελούσε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα καλλιτεχνική πρόταση». Τότε, όμως, ήταν ακόμη νωρίς και η παράδοση του Εθνικού Θεάτρου δεν μπορούσε ακόμη να αντικρουστεί. Αντίθετα, το ανέβασμα της παράστασης Έγκλημα και τιμωρία του Ντοστογιέφσκι, σε διασκευή Γκαμπριέλ Αρού, από τους Αλεξανδράκη-Γεωργούλη υπήρξε, όπως φανερώνουν οι κριτικές και η μακροημέρευση της παράστασης, μια συγκλονιστική επιτυχία. Δεν συνέβη το ίδιο με την Αγία Ιωάννα του Σο (θ. Λαμπέτη), ένα έργο που δεν ταίριαζε στην ιδιοσυγκρασία του και που μάλλον του επιβλήθηκε από την πρωταγωνίστρια.

Είναι 54 ετών, όταν στην Ελλάδα επιβάλλεται η Χούντα. Αυτοεξόριστος στο Παρίσι, με την οικογένεια, όπου θα μείνουν 11 χρόνια. Αυτήν την περίοδο εξετάζει το πέμπτο κεφάλαιο του βιβλίου: «Παρίσι (1967-1978)». Στο Παρίσι, ο Σεβαστίκογλου συγκροτεί τον θίασο Praxis. «Δύο ακόμα στοιχεία της φυσιογνωμίας του θιάσου παρουσιάζουν ξεχωριστό ενδιαφέρον» παρατηρεί η Ζηροπούλου: «η διαπολιτισμική του ταυτότητα και η μεικτή του σύνθεση από συνειδητοποιημένους ερασιτέχνες αλλά και άτομα που […] ακολουθούσαν παράλληλα επαγγελματική θεατρική σταδιοδρομία». Σε μετάφραση και σκηνοθεσία δική του, και σκηνικά/κοστούμια Γιάννη Κόκκου, ο Ορέστης του Ευριπίδη και το Ημέρωμα της στρίγκλας του Σαίξπηρ θα σημειώσουν μεγάλη επιτυχία. Τελευταίος σταθμός στο Παρίσι ήταν η θέση του για δυο χρόνια ως καθηγητή υποκριτικής στο περίφημη Conservatoire National d’Art Dramatique. Στο Παρίσι γράφτηκε και ο θρυλικός Μεγάλος περίπατος του Πέτρου της Άλκης Ζέη.

Ο Σεβαστίκογλου έζησε ζωή εξόχως περιπετειώδη. Η δραστηριότητά του υπήρξε τόσο πολυσχιδής και πολυκύμαντη, που η αφήγησή της ανταγωνίζεται με άνεση τον πιο ευφάνταστο μυθοπλάστη. Ο Σεβαστίκογλου υπήρξε ένας πρωτοπόρος, ένας ανανεωτής τόσο της θεατρικής πράξης όσο και του θεατρικού λόγου, πάντα στο πλαίσιο του οράματός του για την κοινωνική αποστολή της τέχνης.

Το έκτο και τελευταίο κεφάλαιο, «Ελλάδα (1978-1990)», παρακολουθεί τον οριστικό επαναπατρισμό της οικογένειας. Ο Σεβαστίκογλου συνεργάζεται με τον Λεωνίδα Τριβιζά στην ίδρυση του Λαϊκού Πειραματικού Θεάτρου και στηρίζει την προσπάθεια του Κώστα Αρζόγλου με το Αεικίνητο. Πέντε σκηνοθεσίες του και η πρόσληψή τους σχολιάζονται σε αυτό το κεφάλαιο, Το ημέρωμα της στρίγκλας και Οι τρεις αδελφές (ΚΘΒΕ), ο Ορέστης και οι Βάκχες (Εθνικό Θέατρο) και οι Αλλοπαρμένοι (Αεικίνητο). Ιστορική έχει παραμείνει η παράσταση της Στρίγκλας στο ΚΘΒΕ, το 1978.

Η συγγραφέας, χωρίς να παρεκκλίνει ούτε στιγμή από τον στόχο της ανάδειξης του πολυποίκιλου έργου του, το οποίο εξετάζει με όπλο της τη βαθιά γνώση της ιστορίας του θεάτρου, των θεατρικών ρευμάτων και των σκηνικών πρακτικών, εστιάζει έντονα στον άνθρωπο Σεβαστίκογλου. Γι’ αυτό τον λόγο επιστρατεύει πλήθος μαρτυριών που συμβάλλουν, συν-συγγράφοντας θα έλεγα, στην ανάδειξη αυτής της θελκτικής προσωπικότητας. Πολλές επιστολές του ίδιου, της Άλκης Ζέη, αλλά και τρίτων, καθιστούν την αφήγηση σπαρταριστά ζωντανή: εκτός από τις πολύτιμες μαρτυρίες της συζύγου του Άλκης Ζέη και των παιδιών τους, της Ειρήνης Σεβαστίκογλου (διερμηνέα σήμερα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο) και του γνωστού σκηνοθέτη Πέτρου Σεβαστίκογλου, η Ζηροπούλου συνάντησε και πήρε συνεντεύξεις από πάνω από τριάντα προσωπικότητες, η πλειονότητα των οποίων είναι γνωστά ονόματα του θεάτρου μας (Μπέττυ Αρβανίτη, Κώστας Αρζόγλου, Γιάννης Κακλέας, Λυκούργος Καλλέργης, Γιάννης Κόκκος, Γιώργος Κουρουπός, Μάγια Λυμπεροπούλου, Ροβήρος Μανθούλης, Μιχάλης Μητρούσης, Αλέκα Παΐζη, Ασπασία Παπαθανασίου, Νικηφόρος Παπανδρέου, Τίτος Πατρίκιος, Μάριος Πλωρίτης, Χρύσα Σπηλιώτη, Θεόδωρος Τερζόπουλο, Νικήτας Τσακίρογλου, Ελένη Χατζηαργύρη κ.ά.).

Όλοι αυτοί οι άνθρωποι (ορισμένοι, δυστυχώς, έχουν αποχωρήσει) αφηγούνται παράλληλα τις δικές τους ιστορίες, θυμούνται, αναπολούν, νοσταλγούν, και υμνούν εντέλει όχι μόνο έναν σημαντικό σκηνοθέτη και συγγραφέα, αλλά έναν άνθρωπο με σπάνια ευγένεια και ήθος, και έναν μεγάλο Δάσκαλο.

Στο τέλος του βιβλίου, ως επίμετρο, παρατίθεται ένα σύντομο κεφάλαιο με τίτλο «Καλλιτεχνικό έργο – Μια σύνοψη», όπου η συγγραφέας επιχειρεί με ιδιαίτερη ευστοχία τη σύνθεση του κατακερματισμένου σε χώρο και χρόνο πολύπλευρου έργου του Σεβαστίκογλου. Και καταλήγει: «… η έρευνα οδηγήθηκε στην καταγραφή πληροφοριών για αδιερεύνητες μέχρι σήμερα περιοχές […] της ιστορίας του ελληνικού μεταπολεμικού θεάτρου. Κατά τη διαδικασία της συγγραφής επιστρατεύτηκαν φωνές συνοδοιπόρων και συνεργατών του, που παρέχουν στοιχεία διαφωτιστικά για την ταυτότητα του καλλιτέχνη αλλά και για την ανάπλαση της βιογραφίας του. Ταυτόχρονα, οι αφηγήσεις αυτές γύρω από γεγονότα σημαντικά αλλά και περιστατικά “δευτερεύουσας σημασίας” συνθέτουν ένα οδοιπορικό στη νεότερη ελληνική ιστορία, διευρύνοντας τον ορίζοντα της συγγραφής και προς το πεδίο της Μικροϊστορίας».

Η Έφη Βαφειάδη είναι θεατρολόγος στο ΑΠΘ.

 

Γιώργος Σεβαστίκογλου
Αγωνιστής του θεάτρου και της ζωής
Κωνσταντίνα Ζηροπούλου
Μεταίχμιο
488 σελ.
ISBN 978-618-03-0514-2
Τιμή: €16,60
001 patakis eshop

 

Τα σχόλια σας

Κάντε το σχόλιο σας, με σύνδεση από το facebook ή συμπληρώστε τα στοιχεία σας, στην παρακάτω φόρμα.

 


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
ΚΡΙΤΙΚΕΣ > ΔΙΑΦΟΡΑ
Λίλη Λαμπρέλλη: «Μικρό αλφαβητάρι αφήγησης»

Τα λαϊκά παραμύθια –κεντρικά στοιχεία σύμπραξης της ατομικής ανάγκης με την κοινωνική συνείδηση– έχουν εδώ και πάρα πολλά χρόνια πάψει να δημιουργούνται. Οι άνθρωποι από τη μια ανακάλυψαν άλλους...

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΚΑΤΑΧΩΡΙΣΕΙΣ

ΕΙΔΗΣΕΙΣ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΙ

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Το μήνυμά σας

Διεύθυνση

Πτολεμαίων 4
(Πλατεία Προσκόπων)
11635 Αθήνα,
Τηλ.-fax: 210.7212307
info@diastixo.gr
ISSN: 2585-2485

ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΟ NEWSLETTER

Εγγραφείτε τώρα στο newsletter μας και μάθετε πρώτοι τα τελευταία νέα για το βιβλίο και για τις τέχνες.

 

Το email σας: