A+ A A-

ΟΙ ΓΟΡΓΟΝΕΣ ΤΟΥ ΣΕΦΕΡΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΟΙΗΤΙΚΟ ΤΟΥ ΟΡΑΜΑ του Χρήστου Αντωνίου

ΟΙ ΓΟΡΓΟΝΕΣ ΤΟΥ ΣΕΦΕΡΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΟΙΗΤΙΚΟ ΤΟΥ ΟΡΑΜΑ του Χρήστου Αντωνίου

Είναι αλήθεια ότι μετά τον Σεφέρη κανείς δεν έγραψε όπως πριν από αυτόν. Η βαθιά ελληνικότητα, η ανθρωπιά, η εκφραστική λιτότητα και ο βαθύς στοχασμός του έργου του είναι τα στοιχεία που το κρατούν ολοζώντανο μέχρι σήμερα. Από τον πλούτο των συμβόλων που χρησιμοποιεί στην ποίησή του, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει αυτό της «γοργόνας». Πρόκειται για τη γνωστή γοργόνα του λαϊκού μύθου, που διασχίζοντας τα πέλαγα αναζητά τον Μεγαλέξανδρο. Την έχουν χρησιμοποιήσει στο έργο τους κι άλλοι Νεοέλληνες ποιητές, αλλά η χρησιμοποίησή της από τον Σεφέρη είναι πιο συστηματική. Την τυπώνει μάλιστα στο εξώφυλλο όλων των βιβλίων του θέλοντας μ' αυτόν τον τρόπο να δηλώσει την εμμονή του στο ποιητικό του όραμα, που σχετίζεται με την πνευματική αποκατάσταση του ελληνισμού.

Βλέποντας δηλαδή ο ποιητής την Ελλάδα του καιρού του –μετά τη Μικρασιατική καταστροφή– να αντιμετωπίζει μεγάλα προβλήματα (ενάμισι εκατομμύριο πρόσφυγες, οικονομικά, ψυχολογικά αδιέξοδα...) και να είναι στενεμένη όχι μόνο γεωγραφικά, αλλά κυρίως πνευματικά, καθώς μάλιστα συγκρίνει το πενιχρό παρόν της με το ένδοξο αρχαιοελληνικό παρελθόν της, πληγώνεται συναισθηματικά. Σ' ένα ποίημά του, που ως παράδειγμα και μόνο αναφέρω: «Με τον τρόπο του Γ.Σ.», εκφράζει έντονα την αγωνία του για το μέλλον της Ελλάδας. Οι προβλέψεις του γι' αυτό το μέλλον είναι πολύ δυσοίωνες. Η αγωνία του αυξάνεται, όταν βλέπει την κακή διαχείριση των προβλημάτων από τους πολιτικούς ιθύνοντες του καιρού εκείνου, καθώς επίσης και την αδιαφορία ή την επιφανειακότητα με την οποία αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι τα προβλήματα της καθημερινής τους ζωής.

Όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει θα φωνάξει μέσα στο ποίημα και η αγωνία του θα κορυφωθεί στον τελευταίο στίχο: Το καράβι που ταξιδεύει το λένε ΑΓΩΝΙΑ 937. (Οι σκέψεις και οι συνειρμοί που μπορεί να κάνει κανείς για το σύγχρονο ελληνικό παρόν ευκόλως εννοούνται.)

Έτσι, λοιπόν, δημιουργεί το ποιητικό του όραμα. Οραματίζεται την πνευματική αναβάθμιση της Ελλάδας, του ελληνισμού. Κι αυτό πιστεύει ότι μπορεί να γίνει με τον εμπλουτισμό της πολιτισμικής παράδοσης του ελλαδικού χώρου με όλα τα αυθεντικά διαχρονικά παραδοσιακά ελληνικά στοιχεία, όπου κι αν δημιουργήθηκαν. Και τέτοια στοιχεία θεωρεί κυρίως όσα ανήκουν στη λαϊκή παράδοση του ελληνισμού της Ανατολής, της Ανατολής του Μεγαλέξανδρου. Πρέπει βέβαια να λάβει κανείς υπόψη του σ' αυτό το σημείο ότι ο ποιητής προέρχεται από τον ελληνισμό της Μικρασίας. Η προτίμησή του στη λαϊκή παράδοση, βέβαια, δεν σημαίνει ότι παραβλέπει τα ζωντανά στοιχεία της λόγιας παράδοσης. Η δημιουργική σύζευξη μάλιστα των στοιχείων των δύο παραδόσεων πιστεύει ότι θα αποτελέσει τον δρόμο για την πνευματική αποκατάσταση του ελληνισμού. Αυτός ήταν άλλωστε και ο βασικός σκοπός του έργου του, η σύζευξη των δύο παραδόσεων, αλλά και της δυτικής λογοτεχνίας.

Όπως, λοιπόν, η γοργόνα του μύθου αναζητά μέσα στα πέλαγα τον Μεγαλέξανδρο, τον μείζονα θα λέγαμε ελληνισμό, έτσι και η σεφερική γοργόνα αναζητά τον πνευματικά μείζονα ελληνισμό. Γίνεται έτσι σύμβολο του οραματικού του ελληνισμού.

Εννιά ποιήματα μέχρι το 1937 περιέχουν «γοργόνα», που κάθε φορά νοηματίζει δραστικά το ποίημα που την περιέχει. Το ποίημα, λόγου χάρη, «Λεωφόρος Συγγρού, 1930», συμβολοποιεί τη Λεωφόρο Συγγρού. Είναι ο δρόμος που οδηγεί στη θάλασσα, δηλαδή στο ταξίδι που έχει να κάνει ο ελληνισμός. Στο τέλος αυτού του ταξιδιού, αφού ξεπεράσει τις δυσκολίες του, τον περιμένει ως αμοιβή η γοργόνα, η αναβάθμισή του.

Όταν αφήσεις την καρδιά και τη σκέψη σου να γίνουν ένα με το μαυριδερό ποτάμι που τεντώνει ξυλιάζει και φεύγει:
Σπάσε το νήμα της Αριάδνης και να!
Το γαλάζιο κορμί της γοργόνας.

Από το 1930 ως το 1935 φαίνεται ότι το όραμά του τον συνεπαίρνει. Στο ποίημα «Πάνω σ' ένα ξένο στίχο», ο ποιητής εκφράζει αυτή τη μεγάλη του αγάπη για το όραμά του. Ο σεφερικός άνθρωπος αισθάνεται πολύ αισιόδοξα, όταν ο Οδυσσέας του ποιήματος βεβαιώνεται ότι στην πλώρη του καραβιού είναι καλά σκαλισμένη η γοργόνα, όταν δηλαδή το καράβι του ελληνισμού ταξιδεύει προς τον σεφερικό προορισμό.

Μιλά [ο Οδυσσέας]... βλέπω ακόμη τα χέρια του που ξέραν να δοκιμάσουν αν ήταν καλά σκαλισμένη στην πλώρη η γοργόνα
να μου χαρίζουν την ακύμαντη γαλάζια θάλασσα μέσα στην καρδιά του χειμώνα.

Έτσι, φρόνιμα αποφεύγει τις διαμάχες του καιρού εκείνου ανάμεσα στους λογοτέχνες και πνευματικούς ανθρώπους της αστικής (π.χ. τον Γιώργο Θεοτοκά) και της αριστερής (π.χ. τους Δ. Γληνό, Κ. Βάρναλη) διανόησης, οι οποίες σχετίζονται με το πώς θα προέλθει μια ανανέωση στα πνευματικά και πολιτικά πράγματα της Ελλάδας. Οι αριστεροί προβάλλουν επαναστατικούς τρόπους, αλλά και οι αστοί προτείνουν αλλαγές στο πολιτικοοικονομικό σύστημα, θέτοντας μάλιστα με προθυμία το λογοτεχνικό τους έργο στην υπηρεσία της πολιτικής. Ο Σεφέρης δεν συμφωνεί με τον τρόπο που υιοθετούν οι ομοϊδεάτες του και αντ' αυτού προβάλλει την αναβάθμιση του ελληνισμού με τον δικό του οραματικό τρόπο.

Όταν, όμως, ύστερα από μερικά χρόνια, στις 25 Νοεμβρίου 1935, ο βασιλιάς Γεώργιος αποβιβάστηκε και έφτασε στην Αθήνα διασχίζοντας τη Λεωφόρο Συγγρού, ο βενιζελικός Σεφέρης γράφει, την ίδια ακριβώς μέρα της επιστροφής του βασιλιά, το ποίημα «Λεωφόρος Συγγρού, Β», στο οποίο εκφράζει την απελπισία του για το όραμά του, που φαίνεται πλέον με την επάνοδο του βασιλιά να απομακρύνεται από εφικτός στόχος. Η γοργόνα αυτού του ποιήματος, που είναι αναδυόμενη από τη θάλασσα, είναι άκρως ερωτική. Έτσι πάντοτε συμβαίνει: ό,τι αγαπήσαμε και χάθηκε, φαντάζει πολύ ωραιότερο!

Η λεωφόρο Συγγρού πλατιά και μυστική κρύβοντας κι αργοπορώντας κι έπειτα δείχνοντας ξαφνικά
το κορμί της γοργόνας γυμνό, με ξέπλεκα ως τον ορίζοντα μαλλιά,
με δέρμα τριανταφυλλί, βυθισμένο λιγάκι στο κρασάτο νερό, με το στήθος
αναγυρτό και κόκκινο στην άκρη καθώς έπαιρνε να βασιλέψει ο ήλιος...

Και είχε δίκιο! Στις 4 Αυγούστου 1936 επιβλήθηκε η δικτατορία του Μεταξά. Ο Χίτλερ από το 1933 έχει καταλάβει την εξουσία. Την άνοιξη του '38 ο ποιητής επιστρέφει από την Κορυτσά, όπου υπηρετούσε. Το κλίμα στην Ελλάδα έχει αλλάξει. Υπάρχει ένα κλίμα μιας απερίγραπτης αποξένωσης, αλλοτρίωσης, αδιαφορίας, μηδενισμού και ισοπέδωσης της πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας, μέσα στην οποία ζει ανυποψίαστα ο κόσμος. Αυτή την αλλοτρίωση περιγράφει το ποίημα «Ο Γυρισμός του ξενιτεμένου», το οποίο τελειώνει με τους ακόλουθους στίχους:

Παράξενο πώς χαμηλώνουν
όλα τριγύρω κάθε τόσο.
Εδώ διαβαίνουν και θερίζουν
χιλιάδες άρματα δρεπανηφόρα.

Τα δρεπανηφόρα άρματα εκφράζουν ασφαλώς την καταστροφική επέλαση της μεταξικής καταπίεσης και των δυνάμεων του συντηρητισμού, που εμπόδισαν την αστική, έστω, ανανέωση που ευαγγελίζονταν οι αστοί διανοούμενοι. Φαίνεται ότι, όσον αφορά την ελληνική κοινωνία, το βενιζελικό Ιδιώνυμο του 1929, ο βενιζελικός δηλαδή νόμος που ποινικοποιούσε τις ανατρεπτικές, και ιδίως τις κομμουνιστικές, ιδέες και η αρνητική στάση της αστικής διανόησης απέναντι σ' αυτές τις ιδέες δημιούργησαν κοινωνική πόλωση, η οποία παρεμπόδισε τον κοινωνικό διάλογο και έδειξε ότι οι πνευματικοί και πολιτικοί ιθύνοντες εκείνου του καιρού δεν διέθεταν τον ανάλογο ρεαλισμό, για να προβλέψουν την καταστροφή που ερχόταν, όχι μόνο με τον Μεταξά, αλλά και γενικότερα με τον Χίτλερ και τον ναζισμό.

Η γοργόνα δεν εμφανίζεται πλέον ως σύμβολο στη σεφερική ποίηση. Παραμένει όμως ως τυπογραφικό σήμα και στα επόμενα βιβλία του Σεφέρη. Στη χειρόγραφη ποιητική συλλογή του Ημερολόγιο Καταστρώματος, Β', που γράφει στη μέση του πολέμου (αλλά και στο ποίημα «Οι γάτες του Αϊ Νικόλα», που γράφει το 1969, μεσούσης της απριλιανής δικτατορίας), η γοργόνα του εξωφύλλου είναι ανάπηρη. Το σεφερικό όραμα για τον ελληνισμό είχε πλέον οριστικά ματαιωθεί. Και καθώς κατά τη διάρκεια του πολέμου τα «δρεπανηφόρα άρματα» των Γερμανών θερίζουν, εξαρθρώνουν, ερημώνουν τις ανθρώπινες υπάρξεις, ο ποιητής καταγγέλλει αυτόν τον απανθρωπισμό και μιλά για χρεοκοπία του ευρωπαϊκού πολιτισμού: «Ο ευρωπαϊκός πολιτισμός χρεοκόπησε μια και καλή μ' αυτό τον πόλεμο [...] Δεν έχουμε να σώσουμε τίποτε απ' αυτό τον πολιτισμό, ας πάει καλιά του: έχουμε να σώσουμε τον άνθρωπο, αν μπορούμε», γράφει στο ημερολόγιό του. Αυτός ο ανθρωπισμός είναι η παρακαταθήκη που αφήνει σε όλη την Ευρώπη και στον κόσμο ολόκληρο ο Έλληνας ποιητής, αφού, όπως και ο ίδιος ομολογεί: «Ο ελληνισμός είναι η άλλη όψη του ανθρωπισμού» του.

Παραμένει μέχρι σήμερα εξαιρετικά επίκαιρο το θέμα της αναβάθμισης της ελληνικής κοινωνίας πνευματικά, ηθικά και οικονομικά, αλλά και ο έμπρακτος εξανθρωπισμός της Ευρώπης.

 

ΦΙΛΙΚΑ SITE

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Email:
Θέμα:
Μήνυμα:

ΠΤΟΛΕΜΑΙΩΝ 4 (ΠΛΑΤΕΙΑ ΠΡΟΣΚΟΠΩΝ)
11635 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ.-FAX: 210-7212307
info@diastixo.gr

ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΟ NEWSLETTER

*  Το email σας:

ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ

facebook icontwitter icongoogle plus iconpinterest iconyoutube iconrss icon

Με την υποστήριξη του diastixo.gr - Designed by: artspr